Witaj na ForumW.pl, miejscu, gdzie kończą się Twoje poszukiwania. Na ForumW podyskutujesz w miłej atmosferze na wiele interesujących tematów, m.in. informatyka, sport, gry, filmy, motoryzacja, webmaster, oraz inne. Ponad to znajdziesz w tym własnie miejscu swoje ulubione, darmowe programy, filmy, seriale, muzykę mp3, teledyski, e-booki, skrypty, oraz wiele więcej plików umieszczonych na darmowych serwerach: RapidShare, MegaUpload, Hotfile, OdSiebie i innych.
W przyszłości, na najaktywniejszych użytkowników forum czekają cenne nagrody - rzeczowe, oraz rangi Uploadera, Uplinkera, Moderatora, oraz Super Moderatora. Im wcześniej zaczniesz, tym większa szansa na nagody ;-)
Zapraszamy do dyskusji, dzielenia się, oraz pobierania plików całkowicie za darmo na: Forum wielotematycznym, ForumW.pl - Dołącz teraz!
Początki filozofii – VII/VI w p. n. e. Jońska filozofia przyrody.
1. Na przełomie trzeciego i drugiego tysiąclecia (epoka brązu) istniały w Grecji 3 ośrodki kultury:
- Kreta (najstarszy ośrodek) – kultura minojska – kultura pałaców, które stanowiły centra administracyjne. Ok. 1700 r p.n.e. nastąpił pierwszy kryzys tej kultury (wybuch wulkanu), która jednak odbudowała się, wykształciła własne pismo (pismo linearne A – do dziś nie rozszyfrowane)
- Kultura półwyspu Peloponez – Mykeny (XVI w p.n.e.) wybuch wulkanu na wyspie Santori spowodował kryzys kultury kreteńskiej (XV w), co zostało wykorzystane właśnie przez Mykeńczyków, którzy podbili Kretę
- Cywilizacja Cykladów powstała w tym samym czasie, co Mykeńska, jest jednak słabiej poznana
W XII w wszystkie cywilizacje greckie zostały zniszczone przez plemiona z wybrzeży Azji Mniejszej (Ludy Morza). Nastąpiły tzw. wieki ciemne, trwające do VIII w p.n.e. objawiające się regresem poziomu życia i kultury.
Ok. 3000 r p.n.e. zaczęły się migracje Greków na wschód (do Turcji), Grecy założyli kolonię na wybrzeżu Azji Mniejszej – Jonię – miejsce powstania filozofii.
Połowa VIII w p.n.e. – ponowny rozwój Greków - epoka archaiczna trwająca do V w, zwiększyła się liczba miast i ludności, rozwój kultury, pisma, architektury.
Powstały polis – miasta-państwa, Grecy stworzyli demokrację.
Solon – mędzrzęc, który w VI w przeprowadził w Atenach reformy, na podstawie której rolnicy, którzy popadli w niewolę za długi odzyskiwali wolność i zakazano sprzedaży członków rodziny w niewolę, przez co zwiększyła się liczba obywateli i poszerzył się zakres w demokracji. Grecka demokracja charakteryzowała się tym, że duża część obywateli brała udział w rządach a przedstawiciele często się zmieniali.
2. Pierwsi filozofowie† dwoływano się do mitologii, filozofowie postanowili odwołać się do czynników naturalnych.
Tales uważał, że najważniejszym pierwiastkiem warunkującym życie jest woda – twierdził, że z niej wszystko powstało.
Uczeń Talesa ANAKSYMANDER z Miletu jako pierwszy użył pojęcia ‘arche’ oznaczającego początek jak również naturę rzeczy, istotę świata. Co jest owym arche? Uznawał, że wszystko, co powstało, powstało z APEIRONU – bezkresu, który zawiera w sobie wszystkie mozliwości.
3. HERAKLIT (VI/V w p.n.e.) doszedł do wniosku, że najważniejszą cechą świata jest zmiennosć, nie ma stałych własciwości bytu, prócz zmiennosci. Proces zmian nigdy się nie kończy. PANTHA REI – wszystko płynie. Według Heraklita arche – istotę bytu oddaje najlepiej ogień. (heraklityzm = wariabilizm)
4. Pod koniec VI w p.n.e. powstało imperium Persów w dorzeczu Tygrysu i Eufratu, które rozpoczęło ekspansję podbijając Azję Mniejszą. Jończycy zaczęli emigrować do Grecji lądowej jak również na półwysep apeniński, gdzie założyli nowe kolonie (Wielka Grecja).
Filozofia zaczęła się rozwijać w miasteczku ELEA w pobliżu Neapolu. Uczeń Ksenofanesa – PARMENIDES (rówieśnik Heraklita) stworzył koncepcję całkowicie przeciwną Heraklitowi.
Głosił, że zjawiska nie są prawdziwym bytem, ponieważ mogą przestać być, to co nieustannie się zmienia nie jest prawdziwym bytem, który można poznać tylko poprzez rozum. Byt nie ma początku ani końca, jest wieczny i ciągły, nieruchomy i niezbędny, jest niepodzielny, nie ma w sobie róznic , jest stały i jedyny. Niebyt (to co nie jest bytem) nie istnieje.
Dualizm w filozofii
- poznanie wiedzy poprzez poznanie zmysłowe – Heraklit
- poznanie prawdy wyłacznie poprzez rozum, gdyż zmysły tylko mylą człowieka
5. Szkoła Eleatów zapoczątkowana przez Parmenidesa.
ZENON z Elei (uczeń Parmenidesa) przekonywał, że nawet jeśli człowiekowi wydaje się, że istnieje zmiana i ruch, to naprawdę ich nie ma. Na poparcie tej tezy przedstawiał paradoksy, np. paradoks Achilles – ruch nie istnieje, gdyż gdyby istniał, to nawet najszybszy biegacz nie mógłby dogonić najwolniejszego i go prześcignąć gdy ten wystartował wcześniej, gdyż odległość między nimi tylko by się zmniejszała.
6. DEMOKRYT (V w p.n.e.) z Abdery (na wschód od Salonik) próbował pogodzić stanowisko Parmenidesa i Heraklita. Według niego istnieją elementy bytu – atomy, niezmienne i niezniszczalne, najmniejsze cząstki, które łącząc się, tworzą różne formy złozonego bytu, które przekształcają się. Atomy różnią się wielkością, kształtem i położeniem. Tę teorię wyznawał też żyjący wcześniej Leukipos. (atomizm)
7. PITAGORAS (VI w p.n.e.) urodził się w Jonii, skąd wyemigrował do Italii, gdzie w mieście Kroton założył szkołę Pitagorejczyków. Uważali oni, że dusza jest samodzielnym wiecznym bytem, który połączony jest z ciałem, aby odcierpieć swoje winy. Dusza przechodzi wiele wcieleń aby się oczyścić, aby na stałe powrócić do świata idealnego. Głosili zakaz jedzenia mięsa, gdyż zabijanie zwierząt może przerwać cykl.
Pitagorejczycy byli wybitnymi matematykami, twórcami geometrii i akustyki (ruch jako źródło dźwięku), uznawali, że Ziemia ma kształt kuli (najdoskonalszy) a wokół niej po orbitach poruszają się inne planety, które są źródłami tworząc muzykę sfer niebieskich słyszalną tylko dla niektórych.
Pitagorejczycy doszli do wniosku że arche jest LICZBĄ, ponieważ wszystko można opisać liczbowo – liczby oddają naturę świata. Pitagoras wprowadził nazwę filozofia (umiłowanie mądrości). Uznawał, że prawdziwą mądrość posiadają jedynie bogowie, filozofowie jedynie dążą do mądrości.
Filozofia pierwszych filozofów nie interesowała się człowiekiem, tylko arche i przyrodą, stąd nazywana jest jońską filozofią przyrody.
Wykład II
Zwrot w filozofii – zainteresowanie człowiekiem - Sofiści, Sokrates.
Sofiści działali w Grecji lądowej (okres rozkwitu Aten) i początkowo uważani byli za wędrownych nauczycieli, którzy nauczali przemawiania, prowadzenia dyskusji, dowodzenia twierdzeń, czyli retoryki. Początkowo cieszyli się powodzeniem i szacunkiem, gdyż rozwój demokracji doprowadził do zapotrzebowania na te umiejętności. Jednak po kilkudziesięciu latach zaczęli być coraz mniej popularni, przeciwko nim formułowano zarzuty:
- pobierania opłat za naukę, co uważane było za niewłaściwe. Grecy dążyli do osiągnięcia takiego statusu majątkowego, aby wyzwolić się od obowiązku pracy zarobkowej, człowiek bowiem powinien zajmować się innymi rzeczami – wojnami, zawodami sportowymi i ucztowaniem. Sofiści pobierając opłaty degradowali działalność intelektualną.
- zarzucano im również psucie młodzieży poprzez uczenie jej przewrotnych reguł, uczyli jak skutecznie wygrać dyskusję bez względu na to, czy ma się rację. Sofiści nie wierzyli w istnienie prawdy obiektywnej.
Opinia o sofistach stopniowo się zmieniała. Pod koniec V w sofista nie oznaczał już mędrca lecz pseudonauczyciela.
Najwybitniejszym z sofistów był PROTAGORAS (V w p.n.e.)
1. podobnie jak Heraklit uważał, że świat nieustannie się zmienia, nie ma stałych właściwości, świat poznawany jest wyłącznie za pomocą zmysłów – SENSUALIZM
2. Nie ma absolutnych wartości, ponieważ to, co próbujemy poznać nieustannie się zmienia. Wszystko jest zależne od człowieka – RELATYWIZM skrajny – człowiek jest miarą wszechrzeczy, każda jednostka jest autonomicznym źródłem twierdzeń tylko dla niej obowiązujących. To był najbardziej radykalny pogląd sofistów, który spotkał się z ostrą krytyką. Zarzucono mu, ze gdyby tak było, to człowiek nie byłby w stanie podjąć żadnej decyzji, gdyż by rozważyć jakieś dwa sądy i uznać jeden z nich za prawdziwy potrzeba jakiegoś obiektywnego kryterium. Sofiści natomiast stwierdzali, że idea prawdy obiektywnej jest niepotrzebna, ponieważ człowiek podejmując decyzję odwołuje się do konsekwencji praktycznych. Dlatego człowiek może zmienić decyzje lub osąd w zależności od sytuacji i tego co mu bardziej pasuje.
3. Taki pogląd nazywamy PRAKTYCYZMEM
4. Krytycy sofistów mówili, że relatywizm nie odnosi się do przeszłości gdyż istnieją pewne normy, które są ponadczasowe i absolutne wartości, które zawsze obowiązują. Sofiści przyznali, że te normy i wartości istnieją, lecz nie są to wartości absolutne, zachowują tylko pewną względną trwałość, bo ludzie przestrzegaja je, bo są korzystne dla ludzi jako całego gatunku. Sytuacja ta może się zmienić i świat może przyjąć nowe normy. Ich względna trwałość wynika z konwencji (umowy).
5. Po †znanie poprzez rozum.
3. Irracjonalizm – poznanie poprzez wykroczenie poza rozum i zmysły poprzez np. oświecenie, mistyczną intuicję, co jest dostępne jedynie dla niektórych.
Zasługi sofistów w filozofii człowieka nie były aż tak wielkie. Dopiero SOKRATES próbował odpowiedzieć na pytanie o naturę człowieka. Żył w latach 469 -399 r p.n.e. w Atenach.
Sokrates nie zajmował się ani powstaniem wszechświata i przyroda, interesował go tylko CZŁOWIEK. Co stanowi istotę człowieka? Sokrates przyjął, że jest to dusza. Dusza jest istotą człowieka. Dusza rozumiana przez Sokratesa jako nasze świadome ja, nasz rozum. Jest źródłem aktywności człowieka i jego moralnego działania. Co jest celem, dobrem najwyższym? Najwyższym dobrem i celem jest WIEDZA rozumiana jako wiedza o człowieku. Takie stanowisko nazywamy INTELEKTUALIZMEM ETYCZNYM. Fundamentem etyki jest według Sokrates wiedza – najwyższe dobro. Jeśli ktoś posiada wiedzę, to musi on postępować etycznie, jeżeli ktoś postępuje źle, to znaczy, że nie ma wiedzy. Wiedza jest warunkiem koniecznym i wystarczającym etycznego postępowania. Wiedza jest tu rozumiana jako znajomość odpowiedzi na pytania czym jest uczciwość, sprawiedliwość, jak postępować. Sokratesowi zarzucano, że bagatelizuje wolność człowieka. Bo człowiek może wiedzieć jak postępować i wybrać złe postępowanie. Sokrates jednak uznawał że wolność polega na podporządkowaniu sobie swojej zwierzęcej natury. Kiedy człowiek przestanie kierować się popędami i instynktami stanie się prawdziwie wolny. Pozytywnymi konsekwencjami cnotliwego postępowania jest szczęście i pożytek.
Sokrates nie pozostawił żadnych dzieł pisanych, jego filozofię znamy z przekazów jego uczniów. Najwybitniejszym z nich był PLATON, który napisał kilkadziesiąt dialogów, których bohaterem uczynił właśnie Sokratesa, jednak wielokrotnie jego ustami przekazywał swoje poglądy, zwłaszcza w późniejszych dziełach. Inni uczniowie, znacznie mniej twórczy niż Platon, również pozostawili zapiski będące źródłem wiedzy o Sokratesie – KSENOFANES, ARYSTOFANES. Również ARYSTOTELES pisał o Sokratesie.
Sokrates stosował w swojej filozofii dwie metody wzajemnie się uzupełniające:
I. Metoda negatywna (elenktyczna) była realizowana w rozmowie. Sokrates nawiązywał rozmowę, aby osiągnąć jakiś cel, mianowicie prowadził rozmowę† posiadanej wiedzy, przygotowując grunt pod prawdziwą wiedzę.
II. Metoda pozytywna (położnicza, maieutyczna) jest metodą mniej dopracowaną, polega na tym, że zadaniem nauczyciela nie jest przekazywanie uczniowi gotowej wiedzy. Sokrates jako nauczyciel uświadamiał mu wiedzę, którą on już w sobie miał, lecz sobie jej nieuświadamiał.
Sokrates stworzył m. in. Wnioskowanie indukcyjne, stosował też wnioskowanie przez analogię. Próbował znaleźć istotę jakiegoś pojęcia poprzez próbę znalezienia wspólnego elementu dla sytuacji wiążących się z jakimś pojęciem (np. z odwagą). Sformułowanie definicji było ukoronowaniem procesu zdobywania wiedzy. Wiedzę posiada się wtedy, gdy potrafi się coś zdefiniować.
Sokrates był synem kamieniarza i położnej, on sam nigdy nie pracował zarobkowo dzięki niewielkiemu majątkowi rodziców. Często był przedmiotem kpin i pogardy , co cierpliwie znosił. Żył skromnie, miał żonę Ksantypę. Gdy wyrocznia w Delfach orzekła, ze jest najmądrzejszym człowiekiem, początkowo nie chciał się z tym zgodzić. Prowadził rozmowy z ludźmi, aby przekonać się, czy są od niego mądrzejsi. Doszedł jednak do wniosku, że choć sam wiedzy nie posiada, to ma tego świadomość, podczas gdy jego rozmówcy nie. (WIEM, ŻE NIC NIE WIEM). Grupa jego wrogów rosła, gdyż te rozmowy ośmieszały ludzi. Sformułowano wobec niego oskarżenie o nieuznawanie bogów i psucie młodzieży. Sokrates bronił się sam, sędziowie, których było 501 w pierwszym głosowaniu skazali go większością 281 głosów. Miał możliwość uniknięcia kary śmierci, lecz ponieważ zakpił z sędziów, proponując najpierw śmiesznie niską grzywnę, a następnie dożywotni wikt na koszt miasta w charakterze kary, w drugim głosowaniu skazany został na śmierć znaczną większością. Kara została wykonana dopiero po miesiącu, w trkcie którego Sokratesowi proponowano ucieczkę z Aten, on jednak postanowił poddać sięprawu i wypił napój z cykutą.
Wykład III
PLATON (427 –347 p.n.e.) pochodził z bogatego wpływowego rodu (ojciec z rodu królów ateńskich a matka z rodu, z którego pochodził Solon) był uczniem Sokratesa, po jego śmierci wyruszył z Aten, lubił podróżować, był w Egipcie, najstarsze wzmianki o Atlantydzie pochodzą właśnie od niego. Załozył szkołę filozoficzną w gaju poświęconym bożkowi Akademusowi – stąd Akademia Platońska. Przetrwała ona do 529 r. n.e., kiedy to została rozwiązana.
Filozofia Platona obejmuje wszystkie znane dziedziny (nie było innych szczegółowych dyscyplin, wszystko było częścią filozofii)
1. TEORIA BYTU
- metafizyka – najstarsza nazwa teorii bytu (Platon jej nie znał)
- ontologia – Christian Wolf XVII w. – rozważa się podstawowe problemy dotyczące teorii bytu
2. TEORIA POZNANIA – epistemologia – rozważania, czy w ogóle można coś poznać, a jeśli tak, to w jaki sposób, czy są granice poznania
3. ETYKA
TEORIA BYTU
„Państwo” Platona zawiera opis jaskini, w której są bardzo dziwnie zachowujący się ludzie, są oni przykuci kajdanami do ściany, za ich plecami jest ogień, rzucający cień na przeciwległą ścianę, za nimi jest murek, ścieżka i ogień. Są przykuci od urodzenia i widzą cienie ludzi przenoszących rzeczy kamienne po ścieżce, słyszą ich głosy. Sądzą że cień jest czegoś co naprawdę istnieje, a głosy należą do nich, że to jest prawdziwe, nie wiedzą, że jest jeszcze coś. Uwolnieni z kajdan, gdy wyjdą na światło dzienne będą oślepien†z powrotem do jaskini, trudno byłoby mu się przyzwyczaić do ciemności, naraża się na śmiech innych- zniewolonych, którzy nie chcą mu uwierzyć.
Ludzie przykuci do ściany, to ludzie nie znający prawdy, jaskinia to cień prawdziwego bytu, a kajdany to nasze zmysły. Według Platona poznanie zmysłowe myli nas całkowicie, nie pozwala dostrzec prawdziwego bytu, który można poznać tylko za pomocą rozumu. Wspinanie się po ścieżce jaskini ku górze to rozumowe dążenie do wiedzy, o bycie prawdziwym. Prawdziwy byt to świat idei. Idee to doskonale niezmienne formy, wzorce świata zmysłowego, cechuje je ogólność i niezmienność, dlatego są doskonałe i wieczne, istnieją poza czasem. Materialne istniejące rzeczy są cieniami idei, mają jakiś udział w ideach. Wśród idei panuje hierarchia, na samym szczycie jest idea dobra i piękna, porównywana przez Platona ze słońcem, idea ta nadaje rzeczom blask i ożywia je.
Byt materialny (jest zarówno bytem i niebytem, nie jest pełnym bytem) i byt idealny (jest pełnym bytem pod każdym względem) – koncepcja 2 bytów.
Są jeszcze 2 rodzaje bytów istniejące wiecznie obok idei:
1. Byt absolutny=demiurg – byt o charakterze filozoficznym, niepoznawalny, wiemy tylko, że istnieje
2. Materia, tworzywo które nie ma żadnej formy, źródło zła, bo nie jest bytem doskonałym – chaos
Byt idealny i absolutny są doskonałe. Byt idealny - demiurg postanowił uporządkować chaos, w wyniku czego demiurg stworzył świat materialny, świat ludzi, nasz świat jest niedoskonły, bo tworzywem jest materia, ale ma coś ze świata doskonałego, bo jego twórcą był demiurg (przyczyna- sprawca). Idea – przyczyna celowa, materia – przyczyna utajona.
Dalszy proces tworzenia był dziełem bogów, demiurg zlecił im to, bo byli mniej doskonałym bytem od niego. A on nie chciał stworzyć świata idealnego. Wcześniej stworzył dusze ludzkie które są nieśmiertelne, ale nie są pozbawione ułomności, popełniają czasem złe czyny. Dusze muszą odpokutować na ziemi, że nie udało im się wznieść ku światu bogów, pokuta trwa 10000 lat, stąd połaczenie duszy z ciałem czas ten można skrócić, jeśli człowiek w kilku wcieleniach będzie żył jako mędrzec. Anamneza to przypomnienie sobie wiedzy o świecie idealnym, wiedzy którą posiadają jednostki w świecie idealnym.
Złożoność człowieka
- dusza
1 część rozumna – cnotą jest wiedza
2 część popędliwa – cnotą jest męstwo
3 część porządliwa – cnotą jest panowanie nad sobą
Jeżali każda z nich jest harmonijnie rozwinięta to w duszy panuje harmonia i ujawnia się 4 cnota – sprawiedliwość. Jest to platońska koncepcja 4 cnót. Bezpośrednio od niej przechodzi się do koncepcji idealnego państwa
Stany(części) państwa idealnego:
1. stan mędrców, filozofów – ich cnota jest wiedza
2. Strażnicy państwo, wojownicy – ich cnotą jest odwaga
3. pozostali (kupcy etc.) - ich cnotą jest panowanie nad sobą
Gdy panuje równowaga między nimi to w państwie panuje sprawiedliwość. Stanem rządzącym jest stan mędrców, ich narzędziem są wojownicy. Członkowie 1 i 2 stanu nie mogą posiadać wlasności prywatnej, żeby nie można było ich przekupić. Stan 3 nie ma udziału we władzy ale może mieć własność prywatną (źródło egoizmu). Źródłem egoizmu jest rodzina – najpierw dba się o dobro rodziny, później państwa. W idealnym państwie nie będą istniały rodziny. Dzieci mają mieć tylko silni i mądrzy. Trzeba w sposób przewidziany łaczyć w pary ładnych z ładnymi, mądrych z mądrymi, należy wprowadzić losowanie kto z kim będzie, ale będzie ono tylko pozorem, bo mędrcy będą dobierali pary. Dzieci mogą być płodzone w określonym wieku by były zdrowe( kobiety 20 – 40, mężczyźni 50 gdy mają największą sprawność w bieganiu). Dzieci są zabierane naturalnym rodzicom i wychowywane przez państwo, przygotowywane do pełnienia określonych ról. Do którego z 3 stanów trafią zależy od talentu. Każdy sprawdzany jest w różnych zawodach, stanowiskach, niezależnie od płci. Każda jednostka jest częścią większej całości. Priorytetem jest dobro ogółu, obowiązuje ścisła specjalizacja
Zagrożenia państwa idealnego:
- nadmierna słonność do indywidualizmu u ludzi, będą zakazane innowacje, trzeba nosić te same stroje
- nie powinno być położone blisko szlaków handlowych bo mogą dotrzeć obce idee
- musi być małe według platona 5040 osób.
Koncepcja państwa idealnego traktowana jest jako 1 koncepcja państwo totalitarnego. W 387 roku platon udał się na Sycylię by wcielić w życie swoją ideę, ale mu się nie udało.
Wykład IV
ARYSTOTELES
Arystoteles był uczniem Platona, większość życia spędził w Atenach. System filozoficzny, który stworzył był obszerniejszy niż Platona. Jego filozofia dzieliła się na praktyczną (etyka, polityka) i teoretyczną (fizyka, matematyka, pierwsza filozofia).
Pierwsza filozofia – nauka o bycie, fundament wszelkiej filozofii.
Po Arystotelesie pojawił się termin METAFIZYKA – wprowadził go do użytku ANDRONIKOS z RODOS (I w. n.e.). Uporządkował i pogrupował tematycznie rozproszone pisma Arystotelesa. Najpierw zebrał rozprawy dot. przyrody (fizyka), a następnie te o pierwszej filozofii (następowały bezpośrednio po fizyce – stąd nazwa metafizyka). Termin ten używany był przez prawie siedemna† bytem nie jest ani materia, ani idee. Bytem samoistnym – substancją są jedynie konkretne rzeczy. W każdej substancji da się wyodrębnić dwa nierozdzielne czynniki: formę i materię. Forma to własności ogólne, pojęciowe rzeczy, materia to własności jednostkowe rzeczy. Forma i materia nie istnieją oddzielnie – HILEMORFIZM.
Forma danej rzeczy są to własności, które decydują o tym, czym dana rzecz jest. Materia – własności jednostkowe, to to co rozróżnia daną rzecz od innych, sprawia że jest niepowtarzalna. Z tych dwu elementów ważniejsza jest forma. Naukę możemy rozwijać tylko przy pomocy form, forma ma istotniejsze znaczenie dla poznania.
Co jest przyczyną i celem powstania substancji? Analiza dynamiczna.
Arystoteles podaje przykład rzeźbiarza i posągu. Rzeźbiarz najpierw ma pomysł na rzeźbę (I etap), później powstaje konkretna, istniejąca rzeźba (II etap). Te dwie sytuacje łączy forma. Arystoteles doszedł do wniosku, że forma jest przyczyną rzeczy. Inny przykład: rozwój wyrastającej z nasiona rośliny zmierza do wykształcenia cech charakterystycznych dla jej gatunku, dąży do wykształcenia cech gatunkowych, które decydują o tym, czym jest. Celem jest forma. Każdy rozwój zmierza do przybrania tych cech, które są dla niego charakterystyczne. Forma odgrywa podstawową rolę w rozwoju substancji, jest siłą działającą celowo, jest energią – ACTUS. Forma ujęta dynamicznie to akt.
Materia w ujęciu dynamicznym jest pewną dyspozycją (potencją) do stania się czymś. Proces stawania się (rozwoju) to aktualizowanie się potencji. Jeśli potencja zostanie w pełni zrealizowana to taki byt nazywamy ENTELEHIĄ. Są więc trzy elementy w dynamicznym ujęciu substancji: akt, potencja, entelechia.
Arystoteles postrzegał świat jako organizm, w którym bezustannie aktualizuje się potencja. Świat jest hierarchią bytów powiązanych pzryczynowo-skutkowo. Ten łańcuch przyczyn i skutków nie jest nieskończony. Pierwszą przyczyną jest czysta forma – niezmienny wieczny poruszyciel. Jest ona źródłem wszelkiego ruchu i zmian w świecie. Jest to jedyny przypadek istnienia formy bez materii. W przypadku człowieka dusza jest formą ciała materialnego.
2. Filozofia praktyczna.
Etyka.
Arystoteles próbował rozwijać etykę w praktycznym duchu. Sądził, ze aby dowiedzieć się co jest dobrem, trzeba zbadać do czego dążą ludzie. Ludzie dążą do jak najlepszej realizacji złożonych potencjalnych możliwości, do najwyższej dostępnej im doskonałości. Ta najwyższa dostępna doskonałość to eudaimonia (to pojęcie czasami stosuje się jako synonim szczęścia). Tym, co odróżnia człowieka od zwierząt jest rozumność, stąd realizując najwyższą dostępną doskonałość staramy się żyć jak najbardziej rozumnie. Rozumność realizuje się w dwu sferach: w poznaniu i w działaniu praktycznym. Tylko całkowite poświęcenie poznaniu realizuje w pełni rozumność, poświęcając się poznaniu człowiek realizuje cnoty dianoetyczne: wiedza i rozsądek. Tylko wtedy szczęście jest dostępne w pełnym zakresie. Ludzie nie mogą jednak w pełni zrezygnować z życia praktycznego, (co wynika z ich natury). Tylko bogowie mogą i dlatego tylko oni mogą być w pełni szczęśliwi. Człowiekowi nie jest dostępna pełnia szczęścia. W życiu praktycznym człowiek musi kierować się zasadą, że zło pojawia się wtedy, gdy popadamy w skrajność, a dobro – gdy wybieramy złoty środek. Jest to etyka złotego środka. Np. złem jest skąpstwo i złem jest rozrzutność, trzeba znaleźć złoty środek określany mianem hojności. Pomiędzy tchórzostwem i brawurą jest odwaga. Wyjątkami od tej reguły są czyny, które są złe z samej istoty, trzeba je z zasady odrzucać w całości (zabójstwo, kradzież). Cnoty etyczne pozwalają osiągnąć złoty środek – osiągniecie szczęścia cząstkowego. Są trzy rozprawy Arystotelesa dot. etyki.
Polityka.
Arystoteles podobnie jak Platon interesował się kwestią dobrego rządzenia państwem. Krytykował platońską koncepcję państwa idealnego, ograniczenie wolności i przejawów oryginalności jednostek. Uważał, że właśnie oryginalność jednostek jest czymś co zapewnia rozwój państwa.
Które ustroje polityczne są dobre? Czy sprawność władzy zależy od ilości osób rządzących? Pod tym kątem analizował ustroje.
Jeżeli władzę sprawuje jedna osoba, mamy do czynienia z monarchią. Jest to według Arystotelesa ustrój dobry, gdyż ta osoba sprawuje władzę dla dobra ogółu a nie tylko własnego. Lecz ten ustrój może się zdegenerować. Tyrania jest zła, bo jedna osoba sprawuje władzę dla własnego dobra, a nie ogółu.
Gdy władzę sprawuje grupa osób ustrój może być dobry – arystokracja (sprawują władzę dla dobra ogółu), zdegenerowany ustrój to oligarchia (sprawują władzę dla własnego dobra).
Gdy władzę sprawuje większość, ustrój jest dobry jeżeli rozumiemy pojęcie demos jako populus (ogół obywateli) – taki ustrój to politeja – większość sprawuje władzę dla dobra ogółu. Gdy rozumiemy demos jako plebs, większość niewykształconą, nie przygotowaną do sprawowania władzy, jest to zły ustrój, w którym większość rządzi dla własnego dobra – demokracja.
Sprawność rządzenia nie zależy od ilości osób sprawujących władzę. Spośród dobrych ustrojów najlepsza jest monarchia, potem arystokracja i politeja, dlatego, że większość nie jest przygotowana do rządzenia, tylko nieliczni to potrafią. Najgorszym ze złych ustrojów jest tyrania, a najlepszym ze złych jest demokracja. Rozważania Arystotelesa na temat ustrojów do dziś traktowane są z zainteresowaniem.
3. Arystoteles oczekiwał, iż zostanie przez Platona wybrany na następcę Platona w Akademii, gdy tak się nie stało opuścił Ateny. Był nauczycielem Aleksandra Macedońskiego. Gdy wrócił do Aten założył szkołę filozoficzną przy gaju poświęconym Appolinowi Likeońskiemu, dlatego szkołę tę nazwano liceum. Inną nazwą była szkoła perypatetycka (perypatei – przechadzać się). Obok Akademii Platońskiej była najważniejszą szkołą filozoficzną starożytnej Grecji. Do trzech największych filozofów ateńskich odwoływali się wszyscy następni filozofowie. Stworzyli oni fundament całej europejskiej filozofii.
Wykład V
Późniejsze szkoły filozoficzne odwoływały się do Sokratesa, Platona lub Arystotelesa. Poszukiwano szczęścia mimo działalności państwa. Wcześniej mieszkańcy utożsamiali się z państwem. Po Arystotelesie zaistniał nowy typ państwa – Aleksander Wielki stworzył imperium wykraczające poza wyobraźnię mieszkańców Grecji, nie mieli kontaktu z władzą. Państwo ustanawiało prawa, z którymi obywatele się czasem ni zgadzali, stało się wrogą instytucją.
1. Szkoła cyników założona przez ANTYSTENESA z Aten (był uczniem Sokratesa i do niego się odwoływał). Cnota – najwyższe i jedyne dobro, wszystko inne jest nieważne – nawet wiedza (wbrew Sokratesowi). Tylko cnota jest zgodna z naturą, dokonania ludzi – prawa i normy – są sprzeczne z naturą i powinny być zlikwidowane. Przede wszystkim powinny być zlikwidowane państwa – kosmopolityzm – usunięcie granic, świat – jedno państwo. Ludzie są równi.
Cnota w jego założeniu to obojętność dla pozornych dóbr i niezależność od losu (negatywna definicja).
Szkołę tę nazwano szkołą cyników. Pochodzenie tej nazwy nie jest jednoznaczne. Antystenes wykładał w pobliżu gimnazjum – kynostarges, ich nietypowe zachowanie – ignorowanie nnorm (kynos – psy).
Współcześnie słowo cynik wywodzi się od nazwy tej szkoły i oznacza człowieka, który kwestionuje, neguje normy i zasady.
Cynicy odrzucali to, co w społeczeństwie stanowiło wartość – majątek i sławę. Zarzucano Antystenesowi, że głosi taki pogląd, gdyż sam nic nie ma. Później pojawili się cynicy pochodzący z bogatych rodzin.
Najsławniejsi uczniowie Antystenesa:
Diogenes z Synopy – powiadano, iż został wypędzony z Synopy wraz z ojcem, który podrabiał pieniądze. Antystenes nie chciał go za ucznia. Ponieważ nie miał majątku zamieszkał w beczce. Był klasycznym cynikiem – łamał wszelkie normy i zasady.
Krates był najbardziej znanym cynikiem, który pozbył się swego majątku. Większość czasu spędzał na wędrówkach po Grecji, co było dla Greków bardzo nietypowe, bali się oni podróży, w obrębie murów miasta człowiek był pod opieką bogów. Krates odwiedzał domostwa, radził ludziom. Ludzie pisali nad drzwiami ‘niech zawita dobry duch’. Jeden z uczniów Kratesa miał siostrę, która zapragnęła wyjść za niego za mąż. Jej rodzice prosili Kratesa by jej to wyperswadował, nie odniosło to jednak żadnego skutku, wyrazili więc zgodę na małżeństwo. Hipparchia była pierwszą kobietą filozofem, uczestniczyła w dyskusjach i podróżowała wraz z mężem po Grecji.
2. Szkoła stoików – jej założycielem był Zenon z Kition – uczeń Kratesa.
Stoicy stworzyli obszerny system filozofii, stworzyli podstawy logiki. Ich poglądy były mniej skrajne niż cyników.
Koncepcja świata wg stoików – teoria bytu.
Świat, wszystko, co istnieje powstało z połączenia dwóch czynników: pneuma – czynnik aktywny – materia – czynnik bierny.
Pneuma (tchnienie) to czynnik aktywny, siła, energia, która nadaje kształt materii i zapoczątkowuje procesy, które dokonują się zgodnie z istniejącymi prawami. Pneuma†udziach, oni są na szczycie hierarchii bytów. Świat rozwija się zgodnie z prawami narzuconym przez pneumę, są one rozumne, logiczne. Pneuma = logos (rozum). Prawa narzucone są racjonalnie, w świecie nie ma chaosu i przypadku, wszystko rozwija się zgodnie z prawami narzuconymi przez rozum. W pewnym momencie następuje pożar świata, powrót do punktu wyjścia, z którego wszystko na nowo się wyłania i tak do następnego pożaru, trwa to w nieskończoość.
Jest to cykliczna (kołowa) koncepcja czasu. Każdy cykl jest kopią cyklów poprzednich, te same wydarzenia i ci sami ludzie, wszystko nieustannie się powtarza.
Częstsze są koncepcje liniowe czasu (gdzie jest absolutny początek, wydarzenia, które nigdy się nie powtórzą i ostateczny koniec). Teoria wielkiego wybuchu – nie było żadnej materii i nastąpił wybuch energii, który wszystko zapoczątkował. Wszechświat się rozszerza, są na ten temat 2 koncepcje. Pierwsza – przestanie się rozszerzać, gdy będzie odpowiednio dużo materii grawitacja wyhamuje rozszerzanie wszechświata. Materii jest jednak za mało, wszechświat –przyspiesza rozszerzanie, a nie spowalnia, tak jak powinien. Spekuluje się istnienie ciemnej materii. Teoria ciemnej energii – działającej przeciwko siłom grawitacji, która przyspiesza to rozszerzanie, będzie ono trwało w nieskończoność aż przestanie oddziaływać wszelka energia. Pierwsza teoria głosi, że wszechświat przestanie się rozszerzać i wróci do punktu wyjścia. Nastąpi kolejny wielki wybuch, nie jest jednak powiedziane, że powstanie taki sam świat, prawdopodobieństwo jest niewielkie.
Świat opisywany przez Stoików jest:
- nieograniczony, nieskończony
- harmonijny
- rozumny, logiczny
Najczęściej do tych cech odwołujemy się opisując boga. Według Stoików świat ma boskie cechy, bóg nie jest bytem transcendentnym, wykraczającym poza świat. Bóg i świat to jedno – panteizm.
Etyka Stoików.
Najwyższym i jedynym dobrem jest cnota, sądzili, że tylko cnota jest zgodna z naturą. By osiągnąć dobro najwyższe należy żyć zgodnie z naturą świata. Naturą świata według stoików jest rozum. Żyć zgodnie z naturą to znaczy żyć rozumnie. Człowiek jest elementem świata, jego natura jest również naturą rozumną. Cnota – dobro najwyższe, do którego dąży człowiek żyjąc rozumnie. Stoicy nie odrzucali wszystkiego, pozostałe rzeczy prócz cnoty też mają wartość.
Wszystkie rzeczy dzielili na dwie grupy:
Rzeczy godne odrzucenia: sława, bogactwo, stanowiska;
Rzeczy godne wyboru:
- rzeczy duchowe – sprawność intelektualna, wiedza – ułatwiają osiągnięcie szczęścia, dążenie do dobra, same nie są dobrami samoistnymi
- rzeczy cielesne – sprawność fizyczna, zdrowie – są środkami w dążeniu do celu
- rzeczy zewnętrzne – rodzina, niewielki majątek, przyjaciele – ułatwiają godne, spokojne życie – nie są celami samymi w sobie, są środkami, które ułatwiają osiągnięcie najwyższego dobra.
Rozumność polega na tym, że odróżniamy rzeczy godne odrzucenia od tych godnych wybrania. Wybieramy te rzeczy, które ułatwiają osiągnięcie dobra najwyższego, a odrzucamy, te które przeszkadzają i ograniczają wolność wewnętrzną człowieka. Wolność zewnętrzna jest nieosiągalna, tak jak nieosiągalne jest panowanie nad światem. Należy skupić się na spokoju i wolności wewnętrznej, związanej z rozumnym i cnotliwym życiem. Wolność wewnętrzna jest niezależna od świata zewnętrznego.
Człowiek jednak czasem kieruje się w działaniu nie rozumem a emocjami (bezrozumnymi poruszeniami duszy). Według stoików można je zneutralizować przy pomocy apatii – beznamiętność neutralizuje afekty. Stoik zachowywał spokój zawsze (stąd powiedzenie stoicki spokój). Stoicy stanowili wzór mędrców dla przyszłych wieków. Zarzucano im jednak egoizm. Stoicy jednak reagowali na świat, czego dowodzi ich etyka obowiązku. Wyróżniali 4 rodzaje obowiązków:
a) obowiązki wobec siebie samego
b) wobec rodziny i przyjaciół
c) wobec współobywateli
d) wobec jakiegokolwiek człowieka
Celem, do którego należy dążyć to sprowadzenie tych ostatnich do tych pierwszych, z równą troską dbać o każdego człowieka tak jak o samego siebie.
Stoicy byli bardzo popularni w czasach rzymskich (II w.p.n.e.). Słynnymi stoikami byli: Seneka, Epiktet, Petroniusz. Pochodzenie nazwy: Zenon wykładał w Atenach koło budynku z malowanym portykiem (stoa polikila – malowany portyk).
3. Arystyp z Cyreny – szkoła Cyreniaków.
Arystyp był uczniem Sokratesa, choć w jego filozofii brak jest podobieństw.
Głosili oni skrajny sensualizm – poznajemy tylko przy pomocy zmysłów, nawet swoje stany wewnętrzne, i to jest jedyna pewna wiedza. Przyczyn stanów wewnętrznych nie możemy poznać. Są one albo przyjemne albo przykre. Dążymy do przyjemnych, staramy się unikać przykrych. Najwyższym dobrem jest przyjemność, najgorszym złem – cierpienie. Arystyp był twórcą hedonizmu.
Istnieją tylko przyjemności cielesne, przyjemnności duchowych nie ma. Różnią się tylko ilościowo, nie ma przyjemności wyższego i niższego rzędu. Celem są przyjemności chwilowe a nie długotrwałe, które nie są łatwe i są niewarte poświęcenia. Przyjemności chwilowe są liczne, powinno się korzystać z chwili (carpe diem). Hedonizm skrajny głosi, że każdy czyn, nawet haniebny, jest usprawiedliwiony dążeniem do przyjemności. Celem są przyjemności pozytywne, uzyskane przy zaspokajaniu jakiejś potrzeby. Arystyp żył według swojej koncepcji, jako pierwszy pobierał pieniądze za filozofowanie.
Wykład VI
Epikur (IV – III w.p.n.e.)
Ok. 300 r. p.n.e. założył szkołę w Atenach, tak jak Arystyp twierdził, że najwyższym dobrem jest przyjemność – był hedonistą. Są jednak pewne różnice:
- oprócz przyjemności cielesnych są też duchowe
- celem powinny być przyjemności długotrwałe, należy zrezygnować z krótkotrwałych
- należy ograniczyć przyjemności pozytywne, celem powinny być przyjemności negatywne – odczuwane, gdy żyjemy i nie cierpimy.
Według Epikura najbardziej wartościowa jest przyjemność, którą czerpiemy z życia:
- spokój duszy = ataraksja
- bezbolesność ciała = aponia
Epikurejczyków nazywano czcicielami życia. Aby osiągnąć przyjemność negatywną należy ograniczyć przyjemności pozytywne, a z niektórych wręcz zrezygnować.
Wszystko to, co było uznawane za najwyższe dobro nim nie jest. Są to tylko środki do osiągnięcia najwyższego dobra – przyjemności. Dwa przykłady:
- cnota – nie jest dobrem najwyższym, żyjemy cnotliwie, bo sprawia nam to przyjemność,
- rozumność jest narzędziem – środkiem do szybszego osiągnięcia przyjemności.
Przesądy utrudniające osiągnięcie przyjemności.
1. bogowie – nie tylko stworzyli świat, ale też w niego ingerują, sterują naszym życiem. Według Epikura bogowie po stworzeniu przestali się ludźmi interesować, ludzie jako istoty wolne mają możliwość decydować i sterować swoim życiem.
2. śmierć – obawiamy się co będzie po śmierci naszego ciała, że będziemy cierpieć, że będziemy ukarani za nasze winy. Według Epikura śmierć ciała jest kresem wszystkiego, wraz z ciałem umiera dusza – gdy my jesteśmy śmierci nie ma, gdy śmierć jest nas już nie ma.
3. cierpienie – według Epikura jeśli cierpienie jest krótkotrwałe to jest intensywne, jeśli jest długotrwałe, to nie jest intensywne, więc w obu przypadkach jesteśmy w stanie je znieść.
4. przyjemność jest trudna do osiągnięcia – przyjemność jest łatwa do osiągnięcia jeśli tylo żyje się rozumnie.
1 – 4 – epikurejski czwórmian szczęścia
Uczniowie Epikura sądzili, że przy pomocy czwórmianu zostały określone wszystkie rzeczy niezbędne do osiągnięcia szczęścia – dobra najwyższego, ze nic już więcej nie można dopowiedzieć. Epikureizm, obok stoicyzmu, cieszył się największym powodzeniem z Rzymie.
4. Szkoła sceptyków – twórcą był Pirron z Elidy.
Twierdził on, iż mylimy się diametralnie, jeśli chodzi o świat, cała wiedza jest bezużyteczna, pozbawiona wartości. Wydaje nam się, że coś istnieje, podczas gdy tak nie jest. Rzeczy są nie do zdefiniowania i nie do określenia.
Tezy:
1. Co wiemy o rzeczach? – Nie wiemy nic
2. Powinniśmy się powstrzymać od wygłaszania jakichkolwiek sądów
3. To powstrzymywanie zapewni nam spokój i szczęście
Pirron wraz z armią trwafił do Indii, gdzie zetknął się z hinduskimi magami. Nabył umiejętność panowania nad sobą. Nic nie istnieje naprawdę. Ludzie działają na zasadzie umowy i zwyczaju. Nie zważał na świadectwo zmysłów. Nic go nie mogło wyprowadzić z równowagi. Nie napisał żadnych dzieł, zrobili to natomiast jego uczniowie.
Uczniowie Pirrona:
- Pirron podkreślał, że przyczyną niepoznawalności świata jest sam świat, uczniowie natomiast, że przyczyna niepoznawalności tkwi w podmiotach poznawania – ludziach, tak działają ich zmysły.
- są dwie drogi, którymi ludzie próbują poznać świat:
1. bezpośrednie – poznawanie przez zmysły i pojęcia
2. pośrednia – wnioskowanie przez indukcję, dedukcję, stosowanie kryterium
Poznanie zmysłowe:
- sceptycy kwestionowali jego wiarygodność, gdyż wynik zależny jest od tego, kto poznaje – człowieka. Nasze poznanie zmysłowe jest względne. To, co widzę jest uzależnione od sugestii, wiedzy pozyskiwanej wcześniej. Postrzeganie zmysłowe jest postrzeganiem względnym.
Poznawanie przez pojęcia:
- nie da się poprzez nie poznać żadnych konkretnych rzeczy. Pojęcia ogólne wskazują tylko na cechy wspólne członków danego gatunku, nie wskazują, że coś jest niepowtarzalne, nie prowadzi nas do zdobycia wiedzy o świecie.
Na drodze bezpośredniej nie da się zdobyć wiedzy pewnej.
Indukcja:
- niezupełna – badamy podzbiór większego zbioru i na tej podstawie wypowiadamy twierdzenia dotyczące całego zbioru. Wybrany przez nas podzbiór może nie być reprezentatywny, jest zawodna, łatwo jest popełnić błąd.
- zupełna – badamy cały zbiór i na tej podstawie wypowiadamy twierdzenia. Nie ma z nauce zastosowania, gdyż: bada się najczęściej zbiory nieskończone lub nie jesteśmy pewni czy udało nam się zebrać wszystkie elementy zbioru. W praktyce trudna do zrealizowania.
Wnioskowanie dedukcyjne:
- na podstawie ogólnej przesłanki, o której wiemy, że jest prawdziwa, wyjaśniamy pewne fakty szczegółowe. Skąd jednak wiadomo, że prawdziwa jest przesłanka? Należy to udowodnić. Szukamy wyższego prawa, z którego wynika nasze prawo. Musimy uzasadnić, że jest ono prawdziwe, odwołujemy się do jeszcze wyższych zasad – grozi nam regres w nieskończoność. Nie da się w sposób absolutny uzasadnić żadnej reguły, zasady. Nie ma absolutnych twierdzeń, wszystko opiera się na pewnych aksjomatach, których nie da się uzasadnić.
Karl Popper (XX w.) – nauka przypomina gmach osadzony na palach wbitych w grzęzawisko, ten gmach tonie i trzeba wbijać nowe pale. Tak jest do pewnego momentu gdy gmach tonie. Powstaje nowa teoria, paradygmat – rewolucja naukowa.
Sceptycy przyczynili się do podniesienia poziomu filozofowania.
Wnioskowanie przy pomocy kryterium prawdy:
- najpierw trzeba rozstrzygnąć prawdziwość kryterium, znaleźć kryterium wyższego rzędu – grozi nam regres w nieskończoność.
- niektóre kryteria mają mniej lub więcej zwolenników, ale żadne nie jest absolutne.
- według Sceptyków ani na drodze bezpośredniej, ani pośredniej nie da się ustalić prawdy, trzeba się więc powstrzymać od wygłaszania sądów.
Radykalny sceptycyzm jest trudny do utrzymania. Jeśli jakieś twierdzenie było powszechnie uznawane, to sceptycy formułowali twierdzenie przeciwne i szukali równie wielu uzasadnień, aby przekonać, że nie ma podstaw uznać, że coś jest lub nie jest prawdą. Zasady równosilności (izostenii) sądów – oba sądy są tak samo silne, buduje się sąd przeciwny, po to, aby wykazać, że nie da się wyróżnić sądu silniejszego i słabszego.
Kończył się czas świetności Grecji, podupadały Ateny. W Imperium Macedońskim powstawały nowe miasta i ośrodki filozofii.
Aleksandria została założona w końcu IV w. p.n.e., stała się centrum naukowym, uprawiano też filozofię. Filozofia zmieniła swój charakter w wyniku oddziaływania różnych kultur i idei. Powstała nowa filozofia.
Filon Aleksandryjski (I w. n.e.) uczynił głównym przedmiotem swojej filozofii boga. Była to zupełnie inna koncepcja boga. Bóg – osoba, dobry, sprawiedliwy, miłosierny, był podwójnie transcendentny – w sensie ontologicznym (istniał poza światem i wykraczał poza świat) i epistemologicznym (całkowicie niepoznawalny). Był to zupełnie nowy sposób filozofowania.
W III w. n.e. powstał nowy system filozoficzny. Plotyn z Aleksandrii – uznawał się za ucznia Platona. Twierdził, że podstawową cechą bytu nie jest trwanie, lecz stawanie się (bardziej jak Heraklit). Uważał, że stawanie się nie wyklucza trwania poprzednich postaci świata. Świat nieustannie wyłania z siebie nowe postaci bytu, każda kolejna jest trochę mniej doskonała niż poprzednia.
Na początku istnieje coś, co jest zaprzeczeniem wielości: czysta jednia/absolut – jest absolutną jednością i wyłania z siebie ducha (świat idealny) – logos. Duch to niższy szczebel bytu (hipostaza), duch wyłania z siebie niższy szczebel bytu – duszę świata zawierającą w sobie dusze jednostkowe, ona wyłania z siebie materię, która nie może wyłonić z siebie żadnego bytu. Wszystko wyłoniło się z absolutu, więc wszystko jest przeniknięte pierwiastkiem boskim – panteizm – świat jest boski, jest bogiem (panteizm emanacyjny – inny niż stoików). Najniższą hipostazą jest materia, z nią łączą się dusze ludzi, aby ją wydobyć z upadku. To połączenie najczęściej kończy się źle dla duszy, dostaje się ona pod panowanie zła, grzechu. Człowiek upada, lecz nie jest to upadek absolutny. Każdy ma szansę na zbawienie, prowadzą do niego trzy drogi:
1. poznawanie o charakterze irracjonalnym – ekstaza
2. sztuka – tworząc sztukę urzeczywistniamy ideę, stajemy się podobni bogu
3. etyczne postępowanie – najważniejsze są cnoty związane z ascezą i te, które upodabniają nas do boga
Optymistyczna filozofia – świat jest stworzony przez boga, każdy ma szansę na zbawienie. Ciągła wędrówka duszy.
Wykład VII
Św. Augustyn (354 –430) jest twórcą metafizyki teocentrycznej – jest to nauka o bycie, tak jak ontologia. Nazwa pochodzi z określenia dzieła Arystotelesa, teocentryczna – oznacza, że jest to taka koncepcja o bycie, w centrum której jest Bóg.
Metafizyka teocentryczna składa się z trzech przewag:
1. Przewaga Boga nad światem. Bóg stworzył świat i nadal podtrzymuje jego istnienie, jest to kreacja ciągła – gdyby Bóg przestał podtrzymywać świat w istnieniu, to świat by się rozpadł. Bóg jest wieczny, nieśmiertelny, niematerialny, czyli Bóg jest przewagą nad światem, czyli świat jest zaprzeczeniem wszystkiego tego, czym jest Bóg.
2. Przewaga duszy nad ciałem – jest to równie wielka przewaga. Warto poznać tylko duszę, stanowi ona wartość niepodważalną. Ciało jest więzieniem duszy. Dusza dąży do Boga, człowiek jest rozdarty, gdyz ciało ciągnie go w dół na złą drogę. Dusza przebywa w świecie idealnym, boskim, a ciało w świecie materialnym. Św. Augustyn mówi o umartwianiu się, zanegowaniu ciała i koncentrowaniu się na duszy.
3. Przewaga woli nad rozumem. Jest to uzupełnienie całej koncepcji św, Augustyna. Wiedział on, że Grecy byli racjonalistami, odwoływali się do rozumu w poznaniu swiata. Wiedział, że nie da się na drodze rozumu udowodnić istnienia Boga. Do Boga można dotrzeć tylko na drodze wiary. Wiara przygotowuje do poznania rozumowego.
Osłabienie rozumu.
Wolną wolę zawdzięczamy św. Augustynowi, stwierdził on, że każdy ma liberum albitrum – wolną wolę. Bóg przyznał ją człowiekowi, mimo ze prowadzić ona będzie do błędów, narażać na wybór zła. Wolał jednak człowieka wolnego niż zniewolonego, bez wolnej woli człowiek byłby mechanizmem. Człowiek powinien wybierać to co dobre, w kierunku Boga, nie kierując się rozumem.
Koncepcja Teodycei – obrona doskonałości stworzenia. Momicheizm atakował chrzescijaństwo twierdząc, że Bóg nie jest dobry, bo stworzył świat wraz ze złem. Augustyn wysuwa kontrargumenty:
1) Zło nie istnieje realnie, jest jedynie brakiem dobra, zło nie ma zadnego podłoża materialnego, tam gdzie nie ma czynu dobrego, jest jedynie puste miejsce, które nazywamy złem. Każdy kto nie czyni dobra, jest zły.
2) To nie Bóg jest twórcą zła, lecz człowiek
3) Zło nie psuje harmonii świata, wręcz ją eksponuje, gdyby wszyscy czynili dobro, byłoby ono niezauważalne, nie byłoby kontrastu.
Koncepcja Iluminacji. Tak jak Plotyn stał na stanowisku irracjonalizmu, nie odwołujemy się do rozumu, tylko poznajemy poprzez ekstazę – stan emocjonalny wewnętrznego napięcia. Według św. Augustyna do Boga i dobra dochodzimy na drodze Iluminizmu – Oświecenia – jest to przekazanie pewnej wiedzy. Tylko oświecony pozna całą prawdę, nie wiemy jak postępować w życiu, dopóki nas nie oświeci. Światło jest kierunkowskazem dla prawdy. Oświecony może być tylko ten, kto dozna łaski, na łaskę nie można sobie zasłużyć, jest to dar boży, albo na nas spłynie, albo nie. Jeżeli zostaniemy oświeceni – zasługa Boga- postępujemy dobrze, jeśli nie – postępujemy źle – wina człowieka. Pojawia się tu sprzeczność.
Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) podobnie jak sw. Augustyn jest przedstawicielem chrześcijanizmu. Św. Augustyn jest początkiem, a św. Tomasz końcem Średniowiecza (‘Suma filozoficzna’, ‘Suma teologiczna’). Czerpał z Arystotelesa i Platona.
Odróznia wiedzę od wiary.
Wiedza – rzeczy materialne, dziedzina rozumu, istnienie Boga
Wiara – działanie otwierania prawdy dla rozumu
Objawienie i rozum się uzupełniają. Filozofia, która operuje rozumem, przygotowuje do wiary => teologii.
Człowiekowi dane są tylko rzeczy jednostkowe.
Realizm umiarkowany św. Tomasza – kontekst dualistyczny.
- realizm – pojęcia ogólne posiadają właściwą sobie osobistość
- nominalizm – nazwa pusta, nie ma bytu materialnego
Dualizm ontologiczny – 2 składniki bytu:
- istota – esencja – to natura
- istnienie – egzystencja – materialność, powłoka cielesna
Istota – natura Boga implikuje istnienie, cechą charakterystyczną natury boskiej jest istnienie. Istota człowieka nie implikuje istnienia, człowiek nie jest bytem koniecznym.
Cały byt jest uhierarchizowany. Św. Tomasz zmniejsza przepaść między Bogiem a człowiekiem.
Dowody na istnienie Boga.
1. Z ruchu – kiedyś musiał pojawić się pierwszy poruszyciel, musiał to być byt doskonały – Bóg
2. z przyczynowości sprawczej – musi być pierwsza przyczyna, która jest iskrą
3. z przygodności i konieczności – żeby mogły być byty przygodne, to musi być przynajmniej jeden byt konieczny – Bóg
4. ze stopni doskonałości – gdyby wszystko było niedoskonałe, świat nie mógłby istnieć
5. z celowości – wszystko do czegoś zmierza – musi być cel
Nauka o świecie:
1. Świat powstał z niczego, Bóg stworzył go z niczego;
2. Stworzenie wprost przez Boga;
3. Stworzenie jest aktem woli boskiej;
4. Stworzenie według idei bożej;
5. Stworzenie nie nastąpiło w czsie (rzecz wiary)
Porządek na świecie jest idealny, na szczycie drabiny bytów jest Bog, który pilnuje porządku.
Scholastyka – typ filozofii dominujący w średniowieczu
- filozofia teocentryczna – koncentrująca się na Bogu
- Filozofia heteronomiczna – niesamodzielna – ograniczona dogmatami religii, zajmowała się głównie ich interpretacją
- Skrajnie racjonalistyczna – koncentrowała się na analizach pojęciowych
Wykład VIII
Renesans.
Epoka ta zmienia punkt widzenia człowieka na świat i Boga, nie stworzyła natomiast spójnego systemu filozoficznego. Filozofia odrodzenia była:
- antyteocentryczna – człowiek i przyroda
- antydogmatyczna – poszukiwała nowych metod poszukiwania prawdy (metodologia)
- antyracjonalistyczna – opierała się na doświadczeniu
Franciszek Bacon (1561-1626) – zajmował się metodologią badań przyrodniczych. 2 części jego filozofii:
1. Filozofia negatywna – teoria idoli – przestrzega przed niebezpieczeństwami stojącymi na drodze poznania ludzkiego.
2. Filozofia pozytywna – opis metody, która daje niepodważalne rezultaty poznania.
Teoria idoli.
Człowiek może poznać, zrozumieć i zdziałać tylko to, co zaobserwuje w przyrodzie za pomocą zmysłów i rozumu. Człowiek zdobywa wiedzę poprzez poznanie zmysłowe i przetworzenie przez swój umysł. Widać tu wiarę w siłę i mozliwości człowieka, wiedza = potęga ludzka. Świat jest powiązany przyczynowo-skutkowo, żeby go skutecznie poznawać, trzeba poznawać przyczyny.
Idole to złudzenia, które przeszkadzają człowiekowi w osiągnięciu prawdy. Są 4 rodzaje idoli:
1. idole plemienia – mają swoje źródło w naturze ludzkiej, są charakterystyczne dla gatunku ludzkego. Zmysły ludzkie nie są miarą wszystkiego, poznanie zmysłowe ludzi jest subiektywne, ograniczone cechami gatunku. Rozum też zniekształca rzeczywistość – jest jak nierówne zwierciadło. Idole plemienia to największe ograniczenie na jakie napotyka człowiek poznający świat. Nie można przekroczyć tej bariery, tylko uzmysłowić sobie jej istnienie, ograniczenie naszej wiedzy.
2. Idole jaskini – idole jednostki ludzkiej, ich źródłem może być wychowanie i wpływ innych, złudzenie wynikają z tego, że każdy człowiek jest inny, poznanie świata jest subiektywne. Mogą też wynikać z uprzedzeń, źródłem są cechy indywidualne człowieka wynikające z pewnych wrodzonych różnic, każdy człowiek jest inny. Na zróżnicowanie jednostki mają wpływ czynniki genetyczne i wychowanie.
3. Idole rynku – wynikają z wzajemnej bliskości i współdziałania ludzi. Słowa są różnie pojmowane przez różnych ludzi, źródłem złudzeń jest niedoskonałość języka – uniemozliwia dotarcie do prawdy. Język jest zbyt ubogi i wieloznaczny. Hipostaza – pojącie puste, któremu nie odpowiada żaden istniejący byt – desygnat. Tworzenie języków sformalizowanych – matematyka, logika.
4. Idole teatru – mają źródło w systemach filozoficznych i ideologiach. Bacon przestrzega przed ich łatwowiernym przyjmowaniem, gdyż jeśli w ogóle jest w nich jakaś prawda, to jest to prawda cząstkowa.
Wiedząc jakie są przeszkody w poznaniu, koncentrujemy się na metodzie radzenia sobie z nimi. Metoda eksperymentalno-indukcyjna.
Eksperymenty dostarczają faktów nie budzących wątpliwości w sposób systematyczny. Należy:
1. Powtarzać eksperymenty w różnych warunkach;
2. Przedłużać je – całe serie eksperymentów;
3. Odwracać je – sprawdzać, czy eksperymenty są odwracalne;
4. Łączyć eksperymeny;
Uporządkowanie wyników w trzech rodzajach tabel:
1. Tablice istnienia i obecności – spisujemy wszystkie przypadki, gdy dane zjawisko wystąpiło.
2. Tablice odchylenia – nieobecności – przypadki, gdy zjawisko nie wystąpiło.
3. Tablica stopni – porównania – różne natężenia danego zjawiska.
Celem jest odkrycie powszechnych i stałych właściwości świata – istotnych właściwości. Pozwala na to indukcja eliminacyjna oparta na tych trzech rodzajach tabel. Była to pierwsza propozycja metodologii badań przyrodniczych, była punktem wyjścia dla dalszych badań.
Wykład IX
Kartezjusz (1596-1690)
Uznał on, że dotychczasowe osiągnięcia filozofii są niezadowalające i wymaga ona reformy.
‘Medytacje o pierwszej filozofii’ to dzieło, które zapewniło mu sławę. Wzorem dla swojej filozofii uczynił matematykę, poza tym stworzył geometrię analityczną.
Jeśli zamierza się coś nowego ustalić, należy najpierw wszystko obalić, odrzucić wszystko, co budzi choć cień wątpliwości, zostawić tylko to, co pewne. Kartezjusz uznał, że:
1. Jeżeli coś budzi wątpliwości – należy to odrzucić
2. Należy zbadać i ew. obalić fundamentalne zasady – reszta zbudowana na takich słabych fundamentach sama runie;
3. Podkreśla fundamentalną rolę zmysłów w procesie poznania i badania, ale zmysły czasem są zawodne, nie można ufać zmysłom nawet w podstawowych rzeczach – bo różnica między jawą a snem jest bardzo niewielka, stąd należy odrzucić wszystkie nauki oparte na poznaniu zmysłowym. Nie stosują się te spostrzeżenia do nauk teoretycznych – czystych (matematyka, geometria), one opierają się na czymś inym;
4. Kartezjusz poszukuje argumentu umożliwiającego zakwestionowanie nauk teoretycznych, pisze, co by było, gdyby istniał zły, przebiegły, najpotężniejszy duch, który cały czas wprowadzałby nas w błąd, wtedy możnabybyło zakwestionować wiarygodność nauk teoretycznych.
Te trzy założenia (zawodność zmysłów, brak różnicy między jawą a snem, hipoteza o złym duchu) stanowią podstawę Kartezjańskiego Sceptycyzmu Metodycznego. Jest to metoda w której za pomocą sceptycznych argumentów poszukuje się niepodważalnej prawdy. Ta pewna prawda ma stanowić nowy fundament nowej nauki, której nie podważy sceptycyzm metodologiczny.
- Wątpienie istnieje, jest to pewnego rodzaju myślenie, myślenie nie może istnieć bez podmiotu myślącego ( istnieje podmiot myślący = jaźń myśląca/dusza – podstawowa reguła Kartezjusza, streszcza się ona w formule ‘Cogito ergo sum’ – Myślę, więc jestem. Od całkowitego wątpienia Kartezjusz dochodzi do istnienia jaźni myślącej/duszy. Kartezjusz odnalazł punkt wsparcia dla swojej teorii, fundamentem jest jaźń myśląca – coś absolutnie pewnego. Stosuje teraz logiczne metody wnioskowania aby udowodnić istnienie Boga i świata materialnego.
Dowód istnienia Boga:
1. Jaźń myśląca jest bytem niedoskonałym, musi więc istnieć doskonała przyczyna, która ją powołała, jest nią byt doskonały samoistny – Bóg
2. Rodzimy się z ideą Boga jako bytu doskonałego, ponieważ sami jesteśmy niedoskonali, nie bylibysmy w stanie jej stworzyć, musiał więc istnieć byt doskonały, który ją stworzył i włożył do naszych głów.
Dowód istnienia świata materialnego (nie wprost):
1. Gdybyśmy wszyscy się mylili i świat materialny by nie istniał, podważało by to wszechmoc i dobroć Boga, bo gdyby on celowo wprowadzał nas w błąd, to nie byłby dobry. Doskonałoścć Boga jest więc gwarancją świata materialnego.
Jaźń myśląca, Bóg, świat materialny są podstawą nowej nauki Kartezjusza. Metoda badania jest metodą intuicyjną-dedukcyjną, składa się z 2 elementów:
1. Intuicja czysto racjonalna – racjonalna intuicja. Dokonuje się analizy, tego co jest złożone rozkładając to na części pierwsze, ponieważ błędy popełniamy najczęściej gdy badamy coś, co jest złożone. Gdy rozkładamy na części proste to jasno i wyraźnie (kryterium prawdy) widzimy zachodzące związki.
2. Dedukcja. Gdy mamy coś co jest niepodważalną prawdą, to z tego dedukujemy inne prawdziwe twierdzenia stosując reguły wnioskowania logicznego.
Na drodze racjonalnej intuicji stwierdzamy, że jest jaźń myśląca, a potem na drodze dedukcji stwierdza, że jest Bóg. Jest to metoda czysto racjonalna, Kartezjusz jest skrajnym racjonalistą. Jest przekonany, że człowiek nie rodzi się jako tabula rasa, lecz rodzi się z pewną gotową wiedzą lub z predyspozycjami do rozwinięcia wiedzy – natywizm. Przeciwieństwem natywizmu jest genetyczny empiryzm – człowiek rodzi się bez jakiejkolwiek wiedzy (tabula rasa), dopiero przez doświadczenia zdobywa wiedzę, pogląd ten głosił John Locke.
Filozofia kartezjańska to filozofia racjonalna, ścisła. Wzorem dla niej była matematyka, inne nauki powinny dążyć do takiej ścisłości.
Pod wpływem Kartezjusza pozostawał Pascal. Był matematykiem, filozofia kartezjańska stanowiła dla niego wzorzec, zauważył on jednak, że brakuje w niej problemów egzystencjalnych, postanowił stworzyć filozofię uzupełniającą filozofię kartezjańską. Tę filozofię Kartezjusza (porządek rozumu) należało uzupełnić o porządek serca (metafora zakładająca, że pewne problemy można rozwiazać odwołując się do uczuć – czynników irracjonalnych). Według Pascala człowiek może rozwinąć w sobie pewną zdolność – mistyczną intuicję, która pozwoli mu dotrzeć do prawd wiecznych, jest to irracjonalny sposób poznawania. Człowiek może rozwinąć ten dar, jeżeli:
- uwierzy
- podporządkuje się autorytetowi kościoła
Pascal jako pierwszy zajął się człowiekiem jako jednostką, inywiduum, był prekursorem egzystencjalizmu.
Potrzeba też postarać się na drodze racjonalnej analizy odpowiedzieć na pytanie, czy wierzyć w Boga. Należy odwołać się do dwu możliwości:
- Bóg istnieje
- Boga nie ma
Założenie ( Teza: wartość rzeczy wiecznych jest nieskończenie większa niż rzeczy doczesnych. Musimy dokonać wyboru.
1. Jeżeli wierzymy, że Bóg jest i żyjemy cnotliwie i umieramy, to rachunek zysków i strat może przybrać dwie możliwości:
1) Bóg jest
Strata: życie doczesne
Zysk: życie wieczne
2) Boga nie ma
Strata: życie doczesne
Zysk: nic
2. Wierzymy, że Boga nie ma i żyjemy, tak, jakby go nie było i umieramy:
1) Bóg jest:
Strata: życie wieczne
Zysk: życie doczesne
2) Boga nie ma:
Strata: nic
Zysk: życie doczesne
W pierwszym przypadku mamy pewny zysk i niewielką stratę, w drugim pewny, za to niewielki zysk. Bardziej zatem opłaca się przyjąć, że Bóg jest, strata jest niewielka a zysk olbrzymi.
Pascal pozostawił po sobie krótkie aforystyczne myśli zebrane w dziele ‘Myśli’.
‘Człowiek jest trzciną najsłabszą w przyrodzie, ale to trzcina myśląca (...) cała godność nasza leży w myśli’
Całość w załączniku:
(Ten post był ostatnio modyfikowany: 10-02-2010 12:33 przez anonimka.)
Podziękowanie od
