Starożytność -ANTYK-początek nieznany; do IXw. Istniała jedynie tradycja ustna, a dopiero w IXw. Pojawiają się pierwsze zapisy. Koniec Antyku przypada na Upadek Cesarstwa zachodnio-rzymskiego koniec Vw. (476r.)
Wpływ na rozwój kultury europejskiej:biblia i mitologia(literatura starożytna) próbują dać człowiekowi odpowiedź na nurtujące do pytania: Jak powstał człowiek? Po co żyjemy? Jak powstała Ziemia? Zagadka śmierci? Jak żyć?
Starożytność wywodzi się od słowa antyk( z łac. Antiquns) Antyk- czasy starożytne;

Gatunki literackie:
- z Biblii (przypowieści. Psalmy, listy, kazania, hymny)
-tragedia, komedia

Greccy uczeni: Sofokles, Pitagoras, Ajschylos, Tales, Tyrtajos, Heraklit z Efezu,Eurypides, Tespis, Safona, Anakreont

Mit- jest opowieścią i bogach i bohaterach(Herosach); Opowieść nasycona wątkami fantastycznymi; opowieść o bohaterskich czynach; przekazywany w tradycji ustnej; op. O zdarzeniach nadprzyrodzonych;
Cel mitów: Mity zachęcano tworzyć w celu objaśnienia powstania Świata, objaśnienia bytu człowieka; zachować tradycję; zaspokajały potrzeby religijne.
Mitologia- zbiór mitów; Mity mają podwójne znaczenie 1) Opowieść historyczna 2) Ukryty sens(symboliczny)
Mit kosmogoniczny-o powstaniu świata; M. genealogiczny- o powstawaniu rodów; M. teologiczny- o powstawaniu bogów; M. antropogeniczny- o powstaniu człowieka

Animizm- pierwotne wierzenia religijne, przypisujące zwierzętom, roślinom, rzeczom, i zjawiskom duszę
Fetyszyzm- w pierwotnych wierzeniach oddawanie kultu przedmiotom uważanym za wcielenie bóstwa.
Hybris- arogancka duma
Nemezis- gniew bogów
Prerogatywa- pierwszeństwo, szczególny przywilej
Elektyzm-łączenie w jedną całość, zwykle
Bohaterowie mitów: bogowie, półbogowie, ludzie, herosi, Bożkowie
Archetyp-> pierwowzór, prastary wzorzec, jest elementem zbiorowej wyobraźni człowieka, zakorzeniona w podświadomości; źródłem archetypu jest m.in. mitologia np. Herkules- a. wielkiej siły
Eudajmonia-doskonałość jednostki; „szczęście”; dobro najwyższe, którym jest doskonałość jednostki
Etyka- nauka o moralności zajmująca się opisem, analizą i wyjaśnieniem rzeczywiście istniejącej moralności i ustalaniem dyrektyw moralnego postepowania
Sokrates(469-399p.n.e.)-> „Wszystko, co wiem, to to, że nic nie wiem, inni natomiast sądzą, że wiedzą to, czego nie wiedzą”
Platon(429-347p.n.e.) Człowieka określił jako istotę poszukująca Absolutu( bytu doskonałego). To co postrzegamy, widzimy jest cieniem świata idealnego; czyli składającego się z idei; W każdej rzeczy tkwi istota, czyli idea. Idea piekna- najwyżej usytuowana.
Arystoteles(384-322p.n.e.) Naturą człowieka jest rozum, „nie ma innego dobra niż realne”, cnota- doskonałość jednostki
Diogenes z Synopy(412-323p.n.e.) wierzył, że wyzwolenie się od własnych pożądań jest cnotą; głosił wolność od jakichkolwiek rzeczy zewnętrznych, norm społecznych i ograniczeń
Epikur z Samos(III-IIw.p.n.e.) Ludzie powinni oddawać się pogoni za szczęściem, uwolniwszy się od strachu przed śmiercią i przed bogami; utrzymywał, że droga do szczęścia prowadzi przez pracę nad sobą, spokój i wyrzeczenie; dobro doczesne; epikureizm-cieszyć się chwilą= Hedonizm; Carpe diem-chwytaj dzień
Zenon z Kition (335-263r.p.n.e.) Nad ludzkimi namiętnościami powinien panować rozsądek; jedyną wartością jest dążenie do cnoty, nie uleganie emocjom, zachowywać umiar, rozsądek i trzeźwość umysłu; to co zgodne z naturą, zgodne z rozumem’ cnota(męstwo, odwaga. Dobro moralne, najwyższa wartość)
Seneka(4r.p.n.e.-65r) przestrzega przed gniewem, uczy czym jest prawdziwe szczęście, należytego wykorzystania życia.
Marek Aureliusz(121-180) Uczy panowania nad emocjami.
Stoicki spokój-w różnych okolicznościach zachowywać rozsądek, nie ulegać emocjom
Sceptycyzm-bliski stoicyzmowi pogląd, który mówi, że podchodzić z niedowierzaniem, bo rozum ludzki nie jest w stanie poznać rzeczy w sposób pewny.

Filozofia- nauka zajmująca się ogólnymi rozważaniami na temat istoty i struktury bytu, ludzkiego poznania, zasad wartościowania, miejsca człowieka w świecie i jego poglądu na świat, obejmująca tradycyjnie historię filozofii, teorię poznania, ontologię, logikę, psychologie, socjologię, etykę i estetykę.
Pierwsi filozofowie- Tales z Miletu, Heraklit z Efezu(„ nie można dwa razy wchodzić do tej samej rzeki”; :nie popełnia się dwa razy tych samych błędów, nic nie zdaża się dwa razy)
Złoty środek- mądrość życiowa ( zgodność z własym sumieniem, harmonia)
Epikureizm i stoicyzm charakretyzuja się poszukiwaniem szczęścia, poprzez pracę nad sobą, spokój i wyrzeczenie( w pewnym sęsie dążenie do ideału). Rozwiły się w sposobem dążenia do szczęścia i zachowaniem w dniu codziennym. Epikureizm nakazywał „chwytać dzień”, cieszyć się każdą chwilą, nie martwic się, natomiast stoicyzm uznawał, iż nad ludzkimi namiętnościami powinien panować rozsądek i powinno się kierować przeświadczeniami. Szczęście można osiągnąć poprzez dążenie do cnoty i doskonałości.
Kalos kagatos- połaczenie piękna i dobra
Mimezis- naśladownictwo

Sztuka Antyku-cechy Harmonia i proporcjonalność
Architektura :
Kolumna dorycka- odzwierciedla mężczyznę (męstwo, siła ciężar)
Kolumna jońska- odzwierciedla kobietę (lekkość, wdzięk)
7 Cudów świata! Świątynia Artemidy w Efezie; Posąg Zeusa w Olimpii; Wiszące ogrody w Babilonie; Kolos Rodyjski; Latarnia morska na Faros; Mauzoleum w Halikarnasie; Piramida Cheopsa.
Epos-(z grec. Opowieść) główny gatunek epiki; rozbudowany utwór wierszowany, ukazuje dzieje mitologiczno-historyczne na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności; narrator wszechwiedzący, obiektywny, nie bierze udziału w akcji; E. wyrusł z mitów, baśni, podań, pieśni aojdów i rapsodów; elementy-> narrator, jednoczesność dwóch fabuł(świat bogów i ludzi), epizodyczność, styl wysoki podniosły patetyczny, szczegółowe drobiazgowe opisy przedmiotów sytuacji, epitety i porównania homeryckie(długie, opisowe), inwokacja( rozbudowana apostrofa, zwraca się do kogoś np. boga z proźbą o natchnienie)
Oda-utwór liryczny, grecka poezja chóralna związana z obrzędami religijnymi; Tw…córy Pindar i Horacy; styl uroczysty, podniosły, patetyczny; utwór pochwalny związany z pieśnią sławiącą bohaterów, wydarzenie, wyniosłe idee;
Narodziny teatru
Tragedia- jest to naśladowcze przedstawienie akcji poważnej, wyrażonej w języku ozdobnym; przedstawienie w formie dramatycznej, które przez wzbudzenie litości i trwogi doprowadza do oczyszczenia uczuć.
List- wypowiedź pisemna skierowana do określonego adresata, powiadamiająca go o czymś, lub nakłaniająca do jakiś zachowań, najczęściej o charakterze prywatnym, choć znane są także formy listu adresowanego doszerokich kręgów społecznych, np. list otwarty, l. pasterski, czy list gończy; sztuka pisania l. epistolografia.

Lektury do epoki:
Biblia, Mitologia, Homer „Iliada” i „Odyseja”, Sofokles „Król Edyp”, Horacy- wybrane pieśni, Wergiliusz „Eneida”


ŚREDNIOWIECZE:
w Europie zachodniej-początek Vw.(476r. upadek cesarstwa Zach-rzyms.) koniec XIV, XV w. (1450r. wynalezienie druku przez Gutenberga; 1453r. upadek Konstantynopolu; 1492r. odkrycie Ameryki przez Kolumba) w Polsce: początek II poł. X w. (966r. przyjęcie chrześcijaństwa) koniec XV/XVI w. (powstanie pierwszych druków); nazwa uformowana została na przełomie wieków XV i XVI przez włoskich humanistów, którzy chcieli podkreślić swoją odrębność, odciąć się od poprzedniej epoki, nadali epoce średniowiecza perioratywny wygląd.( okres ciemnoty, zacofania i zaprzepaszczenia kultury i dziedzictwa Antyku.
Światopogląd-> Całkowite podporządkowanie Bogu, religii, wszystkich dziedzin życia- teocentryzm(Bóg w centrum) Dominacja filozofii scholastycznej; chrześcijaństwo wzrasta do rangi rel. Państwowej, obowiązującej, dominującej; W roku 331 wchodzi edykt tolerancyjny dla religii chrześcijańskiej wydany przez Konstantyna Wielkiego
Uniwersalizm- jedność kultury europejskiej (czynniki: wspólna religia-chrześcijańska. Wspólny język-łacina, jeden zwierzchnik kościelny- papież i jeden zwierzchnik świecki- cesarz)
Gatunki literackie średniowiecza: poezja prowansalska, dramat liturgiczny; epika rycerska(romanse pieśni o czynach); legendy o królu Arturze; POLSKA: poezja religijna i świecka(kazania, kroniki, psałterze)
Człowiek Średniowiecza- swoja myśl kieruje ku Bogu, śmierci, życiu wiecznemu, nie skupia się na dobrach doczesnych, zauważa przemijalność życia musi się wystrzegać pokus, jego życie ma być przygotowaniem do śmierci i życia wiecznego
Motywy: vanitas- motyw przemijania; dance macabre- taniec śmierci
Wzorce osobowe średniowiecza: postawa idealnego władcy, rycerz, asceta(święty); rycerskie motywy: dama serca, Bóg, honor, Ojczyzna, miał swojego pana, wzór któremu był poddany;
Nurty filozoficzne: Św. Franciszek z Asyżu(1181-1226)-mistyk średniowieczny, stygmatyk, patron ekonomi, założyciel zakonu franciszkanów; „Kwiatki św. Franciszka” zbiór legend o jego życiu, radosna wiara, radość i miłość do wszystkich stworzeń, miłosierdzie, ubóstwo, braterstwo, pogodzenie się z życiem i ze wszystkim tym nco ono przynosi. Kierował się słowami Jezusa: „Zostaw wszystko i pójdź za mną”. Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)- filozof, myśliciel, dominikanin; „Jeśli istnieje ruch, to musi istnieć pierwszy poruszycie Bóg, musi istnieć byt konieczny”; największym szczęściem człowieka jest poznanie Boga; Św. Augustyn z Ippony(IV-Vw.) filozof, teolog; najwyższa idea to Bóg, nic nie może dziać się bez woli Boga; człowiek jest zagrożony cierpieniem przeciwnościami, lęka się, jego życie jest bojowaniem, ale także to toczy się w samym nim między dusza a ciałem;
Mistyka (mistycyzm)-obcowanie z bogiem jest jedynym, najlepszym środkiem poznania prawdy; poznać Boga można przez intuicję i kontemplację; wiara przewyższa rozum, a intuicja przewyższa myślenie racjonalne; mistyk – św. Bernard
Sztuka średniowiecza: Styl romański- (X/XIw.) małe okna, proste bryły, sklepienia kolebkowe, krzyzowo- żebrowe, surowy styl, mało zdobień, np. kaplica Sw. Leonarda na Wawelu, kościoły św. Wojciecha i św. Andrzeja w Krakowie. Styl gotycki- wysokie, strzeliste, duże okna, witraże, duże pomieszczenia(jasne, doświetlone), zdobienia, rozety, portale, prezbiteria.
Idea deesis- idea wstawiennictwa Bogurodzicy i Jana Chrzciciela u Boga za ludzkość
Literatura parenetyczna- pouczajaca, wzorce osobowe postepowania;
Ars mendli- sztuka umierania
Alegoria- motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym ma jeszcze inne, najczęściej bardziej ogólne, oparte na tradycji. Odczytywanie sensu alegorycznego wymaga znajomości konwencji. Estetyka średniowieczna uznała alegorie za główna zasadę wszelkiej szuki.

Lektury do epoki: „Kwiatki św. Franciszka z Asyżu”, „Pieśń o Rolandzie”, „Dzieje Tristana i Izoldy”, Dante „Boska komedia”, „Bogurodzica”, „Posłuchajcie bracia miła..”, „ Legenda o św. Aleksym”, „Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercia”, „O zachowaniu się przy stole”.


RENESANS(ODRODZENIE)
->Złoty wiek! Odrodzenie kultury, filozofii, sztuki, powrót do antyku; antropocentryzm- człowiek w centrum; Filozofowie: Platon, Arystoteles; odrodzenie myśli starożytnej; poeta miał być człowiekiem wykształconym( poeta doctus);
Humanista-człowieczeństwo, ludzkość, światopogląd; prąd umysłowy renesansu był jednocześnie jego zapowiedzią, zwiastunem i jak się zwykło mówić jego światem.
Humanizm- jest to światopogląd, prąd umysłowy w renesansie, inspirowany przez starożytną wiedzę o człowieku, a także antyczną literaturę i sztukę. Hasło humanista oznaczało manifest nowego pojmowania człowieka, jego osobowości, kultury i wykształcenia, jego twórczej indywidualności i jego miejsca w społeczeństwie.
Terencjusz: „ Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”.
Humanizm koncentruje uwagę na sprawach ludzkich, godności człowieka, jego wolności, propaguje rozwój fizyczny, psychiczny i intelektualny. Humaniści stawiali za wzór człowieka wszechstronnie wykształconego.
Człowiek renesansu-jest kreatorem własnej osobowości(autokreacja), a symbolem człowieka- twórcy staje się proteusz.
Sztuka renesansu: Leonardo da Vinci(1452-1519) „Mona Lisa”, fresk mediolański „Ostatnia wieczerza”, „Dama z Łasiczką”; Michał Anioł- Michelangelo Buanarotti(1475-1564) freski w kaplicy Sykstyńskiej, rzeźby: Pieta, Dawid, projekt bazyliki św. Piotra, fresk „Stworzenie Adama”, rzeźba „Mojżesz”; Rafael Santi(1483-1520) fresk „Szkoła Ateńska”, obraz „Madonna Sykstyńska”; Tycjan(1490-1576) „Wenus z Turbino”, „Bachus i Ariada”; Mikołaj Rej (1530-1584); Mikołaj Kopernik; Isaac Newton;
Ideał sztuki renesansu- harmonia, spokój, równowaga, próbowano pogodzić chrystianizm z mądrością antyku, harmonia człowieka, natury i Boga, naśladowanie natury, pogodzić chrześcijański renesans z pogańskim antykiem; dominuje tematyka człowieka, ciała, jego umysłu, dążenie do tego by sztuka przetrwała wieki; Artysta teraz już dba o swoja sławę, rozgłos, ma świadomość własnej indywidualności, świetności, swojego talentu, dumny, wszechstronnie uzdolniony, wykształcony, jego ciało jest trwalsze od natury; tematyka historyczna i religijna.
Imitacja- naśladownictwo, np. natury;
Utopia-miejsce, którego nie ma
Publicystyka- to pisma (dział piśmiennictwa) zajmujący się objaśnieniem, interpretowaniem aktualnych zjawisk z życia społecznego.
Petrarkizm- naśladowanie stylu poezji lirycznej Petrarcji; ukształtowany typ poezji miłosnej przez Petrarkę, wyraża uniesienie i namiętności, a także spokój, łagodność. Odznacza się subtelnością, delikatnością opisu uczuć
Sonet-składa się z czterech strof(4+4+3+3wersy=14) 2 pierwsze strofy opisowe, dwie kolejne SA podsumowaniem, stanowią płetę, refleksyjno-filozoficzne; Typ Francuski- 3 strofy 4 wersowe i jenda dwu(dystych).
Oksymorony- podwójne znaczenie, związek wyrazów, które SA sprzeczne znaczeniowo, zestawione na zasadzie przeciwieństwa, nielogiczności, absurdu.
Nowela- utwór krótki, pisany prozą.
Pareneza- ukazywanie wzorców osobowych, postępowanie,
Wzorce osobowe: władca, idealny szlachcic, rycerz.
Idylla- drobny obrazek(utwór), najczęściej o tematyce pogodnej, bohaterami staja się prości ludzie; Idealizacja życia wiejskiego. Spokojne, niezmącone życie, pozbawione trosk. Element szczęśliwej miłości.
Fraszka- z wł. Fracsa- gałąska pokryta liśćmi, drobnostka, błahostka; krótki utwór żartobliwy, dowcipny, z morałem; wprowadzona przez Kochanowskiego; korzenie w epigramacie i Anakreoncie.
Epigramat- zazwyczaj krutki, opisujący ludzi, zdarzenia, rzeczy, którego zaleta jest krótkość i dowcip osiągnięty za pomocą niespodzianki, kontrastu.
Anakreontyk- powstał od Anakreonta; wiersz o pogodnej tematyce, biesiadnej, opiewający uroki życia, radość życia.
Irenizm-kierunek dążący do zniwelowania różnic między chrześcijanami i przywrócenia jedności drogą wzajemnych ustępstw. W XVI w. w Polsce głoszony przez A. Frycza Modrzewskiego i J. Łaskiego. Obecnie idee irenizmu przejął ekumeniczny ruch.
Renesansowa mądrość życiowa: zdobywana jest przez doświadczenie(wiedza, inteligencja, wykształcenie).
W światopoglądzie następuje kryzys, rozrachunek z własnymi dotychczasowymi przekonaniami, ma to charakter autopolemiki. Mądrość okazuje się złudna, nie daje oparcia w bólu, cierpieniu, staje się bezużyteczna wobec tragedii, nie odnajduje pocieszenia. Fortuna- jest jak ta mądrość- może odebrać wszystko.
Teatr elżbietański- powstaje w 1576r.
Lektury: Erazm z Rotterdamu „Pochwała głupoty”, Tomasz Morus „Utopia”, Francesco Petrarka „Sonety do Laury”, G. Boccaccio „Dekameron”, W. Szekspir „Makbet”, Mikołaj Rej „Żywot człowieka poczciwego”, J. Kochanowski- treny, pieśni, psalmy; Piotr Skarga „Kazania Sejmowe”,


BAROK- BAROCCO- PERŁA O NIETYPOWYCH KSZTAŁTACH!
Kolebką były Włochy (Hiszpania). XVI-XVIII. W XIIw. Przechodził barok w klasycyzm i rokoko; w filozofii zainteresowanie sensem istnienia, miejscem człowieka we wszechświecie i jego stosunkiem do Boga, ulotność życia ludzkiego; SZTUKA- tematyka śmierci, przeżycia religijne; Czesław Hernas: Humanizm barokowy ośrodkiem mysli czyni dramatyczny los jednostki, obdarzonej silną wolą, zdanej na własne rozumienie i wybór w wewnętrznym dialogu z Bogiem; w Polsce XVIIw. Stefan Batory; teocentryzm, konfrontacja, dysharmonia, asymetria, kontrast, zainteresowanie religią, powrót mistycyzmu, motyw śmierci, przemijania, upływ czasu(epoka zegarów), powrót motywu „dance macabre”, naśladowanie natury(imitacja), wyrażanie uczuć w sztuce(ekspresjonizm), poczucie kruchości istnienia, motyw vanitas, Człowiek- „krucha trzcina”, ale myśląca.
Marinizm- zmysłowa miłość, wyrażana w niezwykle wyszukany sposób;bogata, oryginalna forma artystyczna, pełna metafor, anafor, oksymoronów, antytez, paradoksów, itp.
Sarmatyzm- to kult rycerski. Sarmaci były to ludy zasiedlające ziemie nad Wołgą.Sarmaci żyli zachowując tradycje rodową, byli także gorącymi katolikami.
Kontrreformacja- prąd powstały w Kościele katolickim; była to odpowiedź na zagrożenie reformacją
Konceptyzm- charakteryzuje się niezwykłością myśli, gwałtownymi przekonaniami w jej wyrażaniu, nieoczekiwanymi skojarzeniami i przeciwieństwami.
Lektury do epoki:
„Don Kichot”, Moliere „Świętoszek”, Jan Chryzostom Pasek „Pamiętniki”, H. Sienkiewicz „Potop”,

OŚWIECENIE:
Wiek XVIII. Wiara w naukę, powrót do ideałów klasycznych, rozwój nauki, prasy, szkolnictwa; Reformy ustrojowe, gospodarcze, edukacyjne; dydaktyczny charakter literatury; nurt sentymentalny; rozbiory Polski;utrata niepodległości; Idee oświecenia przyczyniły się do rozkwitu świadomości politycznej i przejścia od formy feudalizmu do wczesnego kapitalizmu; nowa epoka miała przynieść nowe państwo, nowy ustrój, nowy ład;
Sentymentalizm- trzeci styl w literaturze obok rokoko i klasycyzmu; słowa kluczowe uczucie, serce;miłość sentymentalna doskonali, daje szczęście, ale nie jest potrzebne do pełni tego uczucia obcowanie fizyczne;w centrum znajduje się człowiek i jego uczucia;
Racjonalizm- zakłada możliwość dojścia do prawdy z użyciem samego rozumu i doświadczenia, bez odwołania się do irracjonalnych czynników, takich jak wiara religijna czy emocje.
Empiryzm- zakłada, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie, lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, zaś wszelkie idee, teorie, są w stosunku do nich równe.
Krytycyzm- postawa poznawcza, polegająca na kontroli prawdziwości każdego twierdzenia, gotowości do analizy i sprawdzania własnych poglądów w świecie nowych faktów, przeciwstawna dogmatyzmowi; stanowisko, wg którego analiza uzdolnień i granic poznawczych człowieka (teoria poznania) poprzedzać winna inne dociekania filoz. (Kant); skłonność do krytykowania.

Lektury do epoki: Wolter „Kandyt”, J.J. Rousseau „Nowa Heloiza”, J.U. Niemcewicz „Powrót posła”, S.Staszic „Przestroga dla Polski”,


ROMANTYZM!
Zwątpienie w naukę, zaufanie do przeczuć, zwrot ku duchowości; romantyczne tematy to m.in. miłość, walka o wolność, natura i jej duchowa postać; poeta romantyczny to wieszcz, duchowy przywódca narodu;

Werteryzm- postawa, która charakteryzuje się nadmierną wrażliwością, emocjonalnością, zagubieniem w rzeczywistości, ucieczka przed światem, samym sobą, człowiek zrujnowany wewnętrznie i nieszczęśliwymi namiętnościami, ktoś przezywajacy apatie, zmiechecenie; postawa prowadząca zwykle do samobójstwa.
Indywidualizm- poczucie odrębności, niezależności jednostki; potrzeba wyróżnienia, zaakceptowania własnej „inności”(wartości); przeciwstawianie jednostki społeczeństwu.
Powieść poetycka- narracyjna,luźna kompozycja, elementy epickie, liryckie, dramatyczne, wydażenia przedstawione w sposób niehronologiczny, fragmentyczność fabuły , niejasność i niedomówienie, wątkowa fabuła, motywy egzotyczne(orientalny pejzaż, wschodnie obyczaje, stroje),bohater tajemniczy- skłócony ze światem, owładnięty silnymi namiętnościami, indywidualista.
Epos- zasada decorum, występuje narrator obiektywny, pisany wirszem; dzieło epickie, pisane hemometrem, dwupłaszczyznowa( świat Boga i ludzi), sceny batalistyczne, wątek mitologiczny; styl podniosły, porównania Homeryckie(rozbudowane), epitety, retardacja( opis by spowolnić akcję), inwokacja(rozbudowana apostrofa); ukazuje bohaterskie czyny.
Dramat romantyczny-nawiązanie do twórczości Szekspira; luźna kompozycja, sceny monumentalne przeplatane z kameralnymi i lirycznymi; brak zasady trzech jedności.
Ballada- epicko- liryczno- dramatyczna powieść, opisujaca niezwykłe wydarzenia; jest gatunkiem synkretycznym; romantyczna ballada nawiazuje do ludowych piesni; romantyczna forma ballady wyróżnia się śpiewnością wiersza, nastrojowością, tajemniczością; cechy b. Rom. Ludowość, wiara w obecność nimf, rusałek duchów, przyroda jako żywy bohater.
Typy bohaterów romantycznych:
- b. bajroniczny- uosabia romantyczne konflikty, moralne namiętności; człowiek o nieprzeciętnej indywidualności, skłócony ze światem i społeczeństwem, przezywający nieszczęśliwą miłość, prowadząca do tragicznych skutków
-b. werterowski- utożsamiany z bierna rezygnacją, nostalgią, apatyczna ucieczka w świat wewnętrzny; nie umie znaleźć sensu życia, ucieka od współczesności w świat marzeń i wspomnień
-walenrodyzm- postawa bohatera, który pod pozorami wiernej służby knuje okrutna zemstę na znienawidzonym wrogu, chociaż ta zdrada wywołuje u niego konflikt wewnętrzny; b. poświeca szczeście osobiste dla dobra ojczyzny, jest żarliwym patriotą.
Irracjonalizm- naturę ludzką stanowi nie rozum, lecz czynna wola, i przejawia się ona nie w tym, co wie, ale w tym, czego chce.
Mistycyzm- uznaje możliwość bezpośredniego poznania tajemnicy bytu oraz kontaktu duszy ludzkiej z bóstwem, powstającego gł. na drodze intuicji, przez kontemplację, w stanie ekstazy, gdy dusza wychodzi z ciała lub przez objawienie.
Mesjanizm- nurt w polskiej filozofii romantycznej i literaturze, związany z oczekiwaniem na zbawcę Mesjasza. Wiara w męczeńską śmierć, spełniającą funkcję odkupieńczą, i zmartwychwstanie.


Lektury do epoki:
„Cierpienia Młodego Wertera”, „Faust”, „Giaur”, A. Mickiewicz „Dziady” cz. III i IV, „Konrad Wallenrod”, „Pan Tadeusz”, „Kordian”, „Nie- Boska komedia”, „Śluby panieńskie”,


POZYTYWIZM:
22 I 1863r. wybuch powstania styczniowego; początek epoki już w latach 50-tych; rodzi się idea społeczeństwa jako organizmu i postulaty pracy dla ludu (warstw niższych)- praca organiczna i u podstaw. Zaczyna się walka o nową literaturę, bo zawiodła romantyczna wiara w ludy, które miały poruszyć Europę w obronie własnej sprawy; miała wykuć nową świadomość;
Pozytywista- bada fakty, nie istnieją dla niego światy duchów; sam jest odpowiedzialny za swój los, twierdzi, że przyszłość będzie taka, na jaką sobie społeczeństwo zapracuje, popiera kult wiedzy i naukowo stwierdzonych faktów; nauki dzieci czytania i pisania- rozwój szkolnictwa; liczy się intelekt, patriotyzm, tolerancja, działalność użyteczna dla narodu; IDEAŁ- pisarz, uczony; praca literacka oparta na wiedzy i naukowym zbieraniu materiału obserwacyjnego; BOHATER-człowiek pracy, współobywatel; literatura pełni funkcje wychowawcze; dominujące gatunki literackie: poezja programowa, rodzaj wierszowanej publicystyki, poezja tendencyjna- bohater jest wzorem obywatela, potępienie fantazjowania, lekceważenie spraw talentu; moda na „Zachód”.
Nowela- utwór zwarty, jednowątkowy z ograniczoną liczbą bohaterów i wydarzeń; typową nowelę kończy wyrazista puenta; drukowana wcześniej w czasopismach; pełniła w II poł. XiX.w. funkcje reportażu interwencyjnego; miała poruszyć czytelnika, apelować do jego sumienia, skłaniać do działania.
Scjentyzm-Scjentyści uważali, że nauki przyrodnicze dostarczają wiedzy pewnej, polegającej przede wszystkim na stwierdzaniu faktów i odkrywaniu praw, stanowią więc podstawę do całości ludzkiej wiedzy.Nauka wg scjentystów powinna stać się narzędziem człowieka w jego walce o byt, a także orężem w walce o wolność myśli. Scjentyzm zdecydowanie wystąpił przeciwko spekulacjom religijnym, teologicznym i metafizycznym, uznając, że są one całkowicie nieuzasadnione. Moralne wg scjentystów jest życie w zgodzie z przyrodą, rozwijające możliwości każdego człowieka.
Utylitaryzm- (łc. utilitas ‘pożytek, korzyść’) 1. filoz. doktryna filoz., głosząca, że korzyści, użyteczność jest podstawowym kryterium działania i jego oceny jednostki i społeczeństwa są najwyższym celem moralnym postępowania ludzi. 2. stawianie na pierwszym miejscu celów praktycznych, propagowanie wygody dążenie do osiągnięcia, korzyści.
Realizm- postawa, która opierając się na doświadczeniu i rozumowaniu, charakteryzuje się obiektywną oceną rzeczywistości, liczeniem się z faktami w działaniu, powziętych celach, poglądach.
Determinizm- w filozofii i nauce - pogląd głoszący, że fakt, moment i miejsce zajścia każdego zdarzenia oraz jego przebieg określone są jednoznacznie przez zdarzenia, które je poprzedziły w czasie i które z nimi współwystępują. Przeciwieństwo indeterminizmu.
Pragmatyzm- postawa charakteryzująca się analizą postępowania, działaniem zgodnym z rzeczową oceną sytuacji, wykonywaniem tylko tych czynności, które na pewno odniosą oczekiwany skutek.

Lektury do epoki:
H. Sienkiewicz „Quo vadis”, B Prus „Lalka”, E. Orzeszkowa „ Nad Niemnem”, „Ojciec Goriot”Balzak, F.Dostojewski „Zbrodnia i Kara”.


MŁODA POLSKA
( modernizm, dekadentyzm, neoromantyzm, belle epoque- piękna epoka, fin de sieche- schyłek wieku). 1980- początek epoki; 1894 zostaje wydany tomik poezji Tetmajera; 1914r. początek epoki w Europie;
Modernizm- nowoczesny, nowe zmiany; sztura odchodzi od naturalizmu i realizmu.
Dekadentyzm- termin związany z postawą, ma charakter wartościowości. Oznacza upadek, schyłek, stan znużenia, niechęci do życia, czyli ogólny stan pesymizmu. Jest zjawiskiem i literackim i kulturowym.
Neoromantyzm- nowy romantyzm- nawiązanie do romantyzmu, akcentuje odniesienie do tradycji. W tym nurcie tworzył Wyspiański.
Trzy najważniejsze prądy:
Impresjonizm- pochodzi od fr. Słowa inpression, co oznacza wrażenie. Nurt w sztuce europejskiej, który został zapoczątkowany przez grupę paryskich artystów: Edonard Manet, Claude Monet, August Renoir, Edgar Degas, Kamille Pissaro. Od tytułu obrazu Monet’a „Impresja” nazwano kierunek w sztuce.; cechy charakterystyczne malarstwa w rzeźbie impresjonistycznej: dążenie do oddania zmysłowych, ulotnych momentów, tzw. Łapanie ulotnych chwil; odrzucenie tematyki biblijnej i mitologicznej; tematyka : współczesność, ludzie w ruchu, gra światła i kolorów; malowano w plenerze; zasada subiektywnego utrwalania niepowtarzalnych wrażeń:
W literaturze: prezentacja świata zewnętrznego jako subiektywnego wyobrażenia podmiotu lirycznego, utrwalanie wrażeń ulotnych i trudnych do sprecyzowania;
Symbolizm- nazwa pochodzi od symbolu- tajemniczego, wieloznacznego obrazu poetyckiego, podlegający różnorodnym interpretacjom, sugerujący odbiorcy pewne skojarzenia przywołującego pojęcia, idee, nastroje, których nie da się wyrazić dosłownie; Symbolizm powstał z przekonania, że świat jest tajemniczy i można go opisać za pomocą wieloznacznych symboli; zerwanie z mówieniem w Prost; posługiwanie się symbolami, takimi jak ludzie i przedmioty; powrót do przestrzeni marzeń i mitów; zaprzeczenia wszelkich idei i tendencji pozytywistycznych; tematyka: treści metafizyczne, erotyczne, mistyczne, ekstaza, kobieta, śmierć, rozpacz, samotność; symboliści zakładali, że świat otaczający człowieka jest jedynie symbolem (znakiem) prawdziwego bytu idealnego; zadaniem poezji jest dotarcie do jego istoty, nie przez bezpośredni opis, lecz za pośrednictwem symbolu i innych chwytów poetyckich(np. skojarzeń, sugestii, aluzji), które stopniowo odsłaniać mają metafizyczne tajemnice świata lub zagadki ukryte w psychice człowieka.
Dwa bieguny poezji przełomu wieków:
- niemoc, melancholia, smutek, znudzenia, bierność, pasywność[ dekadentyzm]
- siła, działanie, energia, dynamizm, aktywność, apoteoza(wywyższenie) potęgi i siły
Hymn- to pieśń pochwalna, podniosła, sławiąca bohaterskie czyny, bóstwo, wielkie idee; utwór zaczyna się zwykle od apostrofy; autor wypowiada się często w imieniu pewnej zbiorowości, ale jest tez miejsce na snucie własnych refleksji, rozważań moralnych, a także na wyznania osobiste.
Naturalizm- (fr. naturalism z łc. naturalis ‘naturalny’ od natura ‘natura; pierwotny stan rzeczy’) 1. filoz. pogląd uznający za źródło poznania rzeczywistości wyłącznie prawa przyrody, odrzucający możliwość istnienia bytów nadprzyrodzonych lub uznający ich istnienie tylko w naturze; uznający człowieka za jeden z równoważnych elementów w przyrodzie. 2. lit., szt. kierunek w literaturze i sztuce powstały we Francji w drugiej poł. XIX w., dążący do jak najbardziej wiernego odtwarzania w dziele literackim rzeczywistości (na wzór metody naukowej), uwzględniania wszelkich szczegółów, co miało ukazać bezwzględność praw przyrody, walkę o przetrwanie opartą na teorii Darwina.